"უცხიმო არ ნიშნავს ავტომატურად ჯანსაღს... ბუნებრივი ცხიმი მავნე არ არის... " - ჯანსაღი კვების 30-წლიანი რეკომენდაციები შეიცვალა - მშობლები

აშშ-ში ოფიციალურად შეიცვალა კვების რეკომენდაციების ვიზუალური და შინაარსობრივი მოდელი, რომელსაც საზოგადოება წლების განმავლობაში „კვების პირამიდის“ სახელით იცნობდა. ახალი მიდგომა წარმოდგენილია 2025–2030 წლების კვების ოფიციალურ სახელმძღვანელოში და მას „რეალურ საკვებთან დაბრუნების“ პოლიტიკად აღწერენ. კვების ახალი რეკომენდაციები მომზადდა და დამტკიცდა აშშ-ის სოფლის მეურნეობის დეპარტამენტისა (USDA) და სშშ-ის ჯანდაცვისა და სოციალური მომსახურების დეპარტამენტის (HHS) მიერ.

ცვლილებამ საზოგადოებაში დიდი განხილვა გამოიწვია — ნაწილი მას პროგრესად მიიჩნევს, ნაწილი კი წინააღმდეგობრივ გზავნილებზე მიუთითებს.

რა ახალი გზავნილები აქვს კვების განახლებულ მოდელს?

• კვების მთავარი წყარო უნდა იყოს რეალური, ნაკლებად გადამუშავებული საკვები

• საკვების ხარისხი უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე კალორიების მექანიკური დათვლა

• ცილა და ბოსტნეული უნდა იყოს მენიუს სტაბილური ბირთვი

• ბუნებრივი ცხიმი თავისთავად მავნე არ არის

• უცხიმო არ ნიშნავს ავტომატურად ჯანსაღს

• დამატებული შაქარი არ არის ჯანსაღი კვების ნაწილი

• მთლიანი მარცვლეული სჯობს რაფინირებულ ნახშირწყლებს

• დანაყრება და სტაბილური ენერგია ჯანსაღი კვების ნიშანია

• რაციონი უნდა იყოს მარტივი და არა ზედმეტად დამუშავებული

• ერთი უნივერსალური დიეტა არ არსებობს — რეკომენდაციები ადაპტირებადია

როგორი იყო კვების პირამიდა ადრე

პირველი კლასიკური კვების პირამიდა აშშ-ში 1992 წელს დამკვიდრდა და წლების განმავლობაში სწორედ ის განსაზღვრავდა „ჯანსაღი კვების“ ძირითად წარმოდგენას.

მისი მთავარი მახასიათებლები იყო:

• პირამიდის ქვედა, ყველაზე ფართო ნაწილი ეკავა მარცვლეულს — პურს, ბურღულეულს, ბრინჯს, მაკარონს.

• მეორე საფეხურზე იყო ბოსტნეული და ხილი.

• შემდეგ მოდიოდა ცილოვანი ჯგუფი — ხორცი, თევზი, კვერცხი, ლობიო — და რძის პროდუქტები.

• პირამიდის წვერზე იყო ცხიმები, ზეთები და ტკბილეული, რომლებიც „იშვიათად და მცირე რაოდენობით“ უნდა მიგვეღო.

ამ მოდელის მთავარი იდეა იყო ნახშირწყლებზე დაფუძნებული რაციონი და ცხიმების მკაცრი შეზღუდვა. სწორედ ეს მიდგომა გახდა მოგვიანებით კრიტიკის საგანი — განსაკუთრებით ინსულინრეზისტენტობის, დიაბეტის და სიმსუქნის ზრდის ფონზე.

რატომ შეიცვალა პირამიდა "ჯანსაღი თეფშით"

2011 წელს პირამიდა ჩაანაცვლა ე.წ. ჯანსაღი თეფშის მოდელმა, რომელიც ვიზუალურად უფრო მარტივი იყო, მაგრამ არსობრივად დიდ ცვლილებას არ გულისხმობდა.

2026 წელს კი ამერიკულმა უწყებებმა განაცხადეს, რომ საჭიროა მესიჯის მკვეთრი გადახედვა, რადგან მოსახლეობის დიდი ნაწილი იღებს ზედმეტად ბევრ გადამუშავებულ საკვებს; გაიზარდა მეტაბოლური დაავადებები; ძველი რეკომენდაციები ხშირად არ შეესაბამებოდა რეალურ კვებით ქცევას; საზოგადოებაში გაჩნდა მოთხოვნა უფრო მარტივ და „ცხოვრებასთან ახლოს“ რეკომენდაციებზე.

როგორი არის ახალი კვების მოდელი

ძველი კვების პირამიდა და ე.წ. „ჯანსაღი თეფში“ ერთი და იგივე წესს არ გადმოსცემდა. პირამიდა პასუხობდა კითხვას, თუ დღის განმავლობაში რომელი საკვები უნდა ყოფილიყო რაოდენობრივად მეტი, ამიტომ მის ქვედა საფეხურზე მარცვლეული იდგა. „ჯანსაღი თეფში“ კი სრულიად სხვა ლოგიკით იყო აგებული — ის აჩვენებდა, როგორ უნდა გამოიყურებოდეს ერთი კონკრეტული კვება, რის გამოც თეფშის ნახევარი ბოსტნეულსა და ხილს ეკავა. შედეგად, საზოგადოებამ მიიღო ორმაგი მესიჯი: ერთ შემთხვევაში მარცვლეული იყო პრიორიტეტი დღის ჭრილში, მეორე შემთხვევაში კი ბოსტნეული — ერთი კვების ფარგლებში. სწორედ ამ წინააღმდეგობამ დააბნია მომხმარებელი და გახდა ერთ-ერთი მიზეზი, რის გამოც აშშ-მა კვების ვიზუალური მოდელი კვლავ შეცვალა.

ახალ რეკომენდაციებში აღარ ყოფენ მკაცრად „დღე“ და „თეფშს“, აღარ აყენებენ მარცვლეულს ავტომატურად პირველ ადგილზე, ყურადღება გადააქვთ საკვების ხარისხზე, არა მხოლოდ ფორმაზე, ანუ ახალი გზავნილი ასეთია: არა აქვს მნიშვნელობა პირამიდაა თუ თეფში — მთავარია, რას ჭამ რეალურად.

ახალი ვიზუალური მოდელი ხშირად მოიხსენიება როგორც ინვერსიული (ამობრუნებული) პირამიდა, თუმცა ოფიციალურად იგი უფრო „პრიორიტეტების იერარქიას“ წარმოადგენს.

მისი ძირითადი მახასიათებლებია:

• მარცვლეული აღარ არის ბაზა;

• პირველ პლანზე გადმოდის ცილა და ბოსტნეული;

• აქცენტი კეთდება ნაკლებად გადამუშავებულ, ბუნებრივ პროდუქტებზე;

• ვიზუალური გზავნილი მარტივია: „ჭამე რეალური საკვები“.

ახალი კვების რეკომენდაციები — რას გვთავაზობს 2025–2030 წლების დოკუმენტი

ახალი სახელმძღვანელო კონკრეტულად ასახელებს პრიორიტეტებს და რაოდენობრივ ჩარჩოებს.

ცილა ცილა რეკომენდებულია ყოველი ძირითადი კვების ნაწილად. საშუალო რეკომენდაციაა დღეში 1.2–1.6 გრამი სხეულის ყოველ კილოგრამზე, ინდივიდუალური საჭიროებების გათვალისწინებით.

რძის პროდუქტები რეკომენდებულია დღეში დაახლოებით 3 ულუფა რძის პროდუქტისა. ხაზგასმულია ცხიმგამოუცლილი ვარიანტები, იმ პირობით, რომ ისინი არ შეიცავს დამატებით შაქარს. ცხიმი თავისთავად პრობლემა არ არის — პრობლემა არის შაქარი და ზედმეტი დამუშავება.

ბოსტნეული და ხილი რეკომენდებულია ბოსტნეულის გაზრდილი წილი — დაახლოებით 3 ულუფა დღეში და ხილი — 2 ულუფა. განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა მრავალფეროვნებას.

ცხიმები ჯანსაღი ცხიმები რეკომენდებულია როგორც რაციონის აუცილებელი ნაწილი. პრიორიტეტად სახელდება ბუნებრივი ზეთები, თუმცა აღნიშნულია, რომ გაჯერებული ცხიმები საერთო კალორიების 10%-ს არ უნდა აღემატებოდეს.

მარცვლეული რეკომენდებულია მხოლოდ მთლიანი მარცვლეული და შემცირებული რაოდენობით — საშუალოდ 2–4 ულუფა დღეში. რაფინირებული ნახშირწყლები მკვეთრად უარყოფითად ფასდება.

შაქარი დამატებული შაქარი არ განიხილება ჯანსაღი კვების ნაწილად. რეკომენდაციაა მისი მაქსიმალურად შეზღუდვა, განსაკუთრებით სასმელებში და მზა პროდუქტებში.

ნატრიუმი მარილის დღიური ზღვარი ზრდასრულებისთვის განისაზღვრება დაახლოებით 2300 მგ-ით. აქცენტი კეთდება იმაზე, რომ ნატრიუმის ძირითადი წყარო სწორედ გადამუშავებული საკვებია.

ალკოჰოლი გზავნილი მარტივია — რაც ნაკლებია, მით უკეთესია. გარკვეული ჯგუფებისთვის რეკომენდებულია სრულად თავის არიდება.

ნაწლავის ჯანმრთელობა ცალკე ხაზგასმულია ნაწლავის მიკრობიომის მნიშვნელობა და რეკომენდებულია ბოჭკოიანი და ფერმენტირებული საკვები.

რა კრიტიკა არსებობს ახალ მიდგომასთან დაკავშირებით

მიუხედავად იმისა, რომ ცვლილება ბევრისთვის პოზიტიური სიგნალია, ექსპერტთა ნაწილს რამდენიმე შეკითხვა აქვს.

ძირითადი კრიტიკული პუნქტებია:

• ერთდროულად რჩება გაჯერებული ცხიმის შეზღუდვა და ამავე დროს იზრდება ცხოველური პროდუქტების ვიზუალური წილი;

• არსებობს რისკი, რომ საზოგადოებამ ახალი გზავნილი ზედმეტად გამარტივებულად გაიგოს;

• ნაკლებადაა დაზუსტებული ინდივიდუალური განსხვავებები — ასაკი, ქრონიკული დაავადებები, მეტაბოლური მდგომარეობა.

ამერიკის მიერ კვების პირამიდის შეცვლა არ არის უბრალოდ გრაფიკული განახლება. ეს არის მცდელობა, გადაიხედოს მრავალწლიანი კვებითი ნარატივი და ყურადღება გამახვილდეს ნაკლებად გადამუშავებულ, რეალურ, ბუნებრივ საკვებზე.