"დემენციის პირველი ნიშნების შემჩნევა ჯერ კიდევ ახალგაზრდობიდან, ზოგჯერ ბავშვობიდანაც, შესაძლებელია" - მშობლები

დემენცია მოულოდნელად არ იწყება — მეცნიერები ამბობენ, რომ დაავადების ფესვები შესაძლოა ბავშვობაშიც კი იწყებოდეს

დემენცია ერთ დღეში არ ჩნდება. მეხსიერების დაკარგვას, დავიწყებულ სიტყვებსა და დაბნეულობას, როგორც წესი, წინ უძღვის ხანგრძლივი პროცესი, რომელიც შესაძლოა ათწლეულებით ადრე იწყებოდეს — ზოგჯერ ჯერ კიდევ ბავშვობაში ან დაბადებამდეც კი.

ბოლო წლებში მეცნიერებმა დემენციის კვლევას სრულიად ახალი კუთხით შეხედეს და დაადგინეს, რომ ტვინის ჯანმრთელობაზე გავლენას არა მხოლოდ სიბერე, არამედ მთელი ცხოვრების განმავლობაში დაგროვილი ფაქტორები ახდენს.

რა გამორჩათ მეცნიერებს წლების განმავლობაში

დიდი ხნის განმავლობაში დემენციას მხოლოდ ხანდაზმულ ასაკთან აკავშირებდნენ. ამიტომ კვლევებიც ძირითადად იმ ადამიანებზე იყო ორიენტირებული, რომელთაც უკვე ჰქონდათ მეხსიერებისა და აზროვნების პრობლემები.

თუმცა ამ მიდგომას ერთი მნიშვნელოვანი კითხვა უპასუხოდ რჩებოდა — რატომ ინარჩუნებს ზოგი ადამიანი გონებრივ შესაძლებლობებს ღრმა სიბერემდე, ზოგი კი ბევრად ადრე იწყებს კოგნიტური ფუნქციების დაკარგვას?

ამიტომ მეცნიერები დღეს ადამიანის ცხოვრებას ერთიან პროცესად განიხილავენ, სადაც ტვინის ჯანმრთელობა სხვადასხვა ეტაპზე მოქმედი ფაქტორებისგან ყალიბდება. ამ ჯაჭვში კი ბავშვობის წლები განსაკუთრებით მნიშვნელოვან როლს თამაშობს.

დემენციის რისკი შესაძლოა ძალიან ადრე იწყებოდეს

2023 წელს შვედეთისა და ჩეხეთის მეცნიერებმა ორსულობასა და მშობიარობასთან დაკავშირებული მონაცემები გააანალიზეს და რამდენიმე ფაქტორი გამოავლინეს, რომლებიც მომავალში დემენციის განვითარების გაზრდილ რისკთან შეიძლება იყოს დაკავშირებული.

მათ შორისაა:

• 35 წელზე მეტი ასაკის დედა;
• მშობიარობებს შორის მცირე ინტერვალი;
• მრავალნაყოფიანი ორსულობა.

მეცნიერები ხაზგასმით აღნიშნავენ, რომ ეს პირდაპირ მიზეზ-შედეგობრივ კავშირს არ ნიშნავს. საუბარია სტატისტიკურ ტენდენციებზე, რომლებიც ტვინის ჯანმრთელობის ფორმირების პროცესის უკეთ გაგებაში ეხმარება სპეციალისტებს.

მთავარი დასკვნა კი ასეთია — ტვინის ჯანმრთელობაზე ზრუნვა ძალიან ადრეულ ეტაპზე იწყება.

ახალგაზრდობაში ყალიბდება ის ჩვევები, რომლებიც ტვინს წლების განმავლობაში მიჰყვება

თუ ბავშვობა საფუძველია, ახალგაზრდობა ის პერიოდია, როცა ცხოვრების მთავარი ჩვევები ყალიბდება.

2024 წლის კვლევამ აჩვენა, რომ 18-დან 39 წლამდე ასაკი დემენციის გრძელვადიანი რისკების ფორმირებაში ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ეტაპია.

სწორედ ამ პერიოდში ყალიბდება ჩვევები, რომლებიც ადამიანს ათწლეულების განმავლობაში მიჰყვება:

• მოწევა;
• ალკოჰოლის ჭარბი მოხმარება;
• დაბალი ფიზიკური აქტივობა;
• სოციალური იზოლაცია.

მიუხედავად იმისა, რომ ამ ფაქტორების შესახებ ბევრმა იცის, მათი გავლენა ტვინის მუშაობაზე ხშირად სათანადოდ შეფასებული არ არის.

ამავე პერიოდში ხშირად ვითარდება ისეთი ქრონიკული პრობლემებიც, როგორიცაა:

• სიმსუქნე;
• დიაბეტი;
• მაღალი არტერიული წნევა;
• მაღალი ქოლესტერინი;
• დეპრესია.

ყველა ეს მდგომარეობა კოგნიტურ ფუნქციებზე ნეგატიურად მოქმედებს.

დემენციის რისკს სმენისა და მხედველობის პრობლემებიც ზრდის

მეცნიერები აღნიშნავენ, რომ ზოგი რისკ-ფაქტორი აშკარაა — მაგალითად, ქალა-ტვინის ტრავმები მომავალში ტვინის ფუნქციის გაუარესებას პირდაპირ უკავშირდება.

თუმცა არსებობს ნაკლებად შესამჩნევი ფაქტორებიც. კვლევების მიხედვით, სმენის ან მხედველობის დაკარგვაც ზრდის დემენციის განვითარების რისკს.

ერთ-ერთი შესაძლო მიზეზი სოციალური აქტივობის შემცირებაა. როდესაც ადამიანი ნაკლებად ურთიერთობს გარემოსთან, ტვინი ნაკლებ სტიმულს იღებს, რაც დროთა განმავლობაში მის ფუნქციონირებაზე აისახება.

ბავშვობის კვალს ტვინი მთელი ცხოვრება ინახავს

განსაკუთრებით საინტერესო აღმოჩნდა ხანგრძლივი დაკვირვებების შედეგები, როცა მეცნიერები ადამიანებს ათწლეულების განმავლობაში აკვირდებოდნენ.

აღმოჩნდა, რომ სიბერეში არსებული კოგნიტური შესაძლებლობები ხშირად პირდაპირ კავშირშია იმ უნარებთან, რომლებიც ადამიანს ბავშვობაში ჰქონდა.

ეს ნიშნავს, რომ ტვინის განვითარებასა და გონებრივი შესაძლებლობების შენარჩუნებაში ადრეული წლები გაცილებით დიდ როლს თამაშობს, ვიდრე ადრე ეგონათ.

რას გვირჩევენ სპეციალისტები

მეცნიერები ამბობენ, რომ ეს კვლევები დემენციის „განაჩენს“ არ ნიშნავს. გენეტიკისა და გარემოს გავლენის მიუხედავად, პრევენცია მაინც ძალიან მნიშვნელოვანია.

სპეციალისტების თქმით, მშობლებისთვის ყველაზე მნიშვნელოვანი ბავშვის ყოველდღიურ გარემოზე ზრუნვაა:

• ფიზიკური აქტივობა;
• სრულფასოვანი ძილი;
• ჯანსაღი კვება;
• სტრესის დაბალი დონე;
• ხარისხიანი კომუნიკაცია;
• განათლებაზე ხელმისაწვდომობა.

საუბარი არ არის ბავშვის ყოველი ნაბიჯის კონტროლზე — მთავარი ის გარემოა, სადაც ჯანსაღი და მდგრადი ჩვევები ყალიბდება.