რატომ იზრდება სიკვდილიანობა უკიდურესად ცხელ ამინდებში და კონკრეტულად რა იწვევს სასიკვდილო საფრთხეს: "ადამიანი ვერ გრძნობს, რომ კრიტიკულ ზღვარს უახლოვდება" - მშობლები

ანომალიურ სიცხეს ევროპაში ათასობით ადამიანის სიცოცხლე შეეწირა. ბევრისთვის ეს გაუგებარია — როგორ შეიძლება „უბრალოდ სიცხემ“ ადამიანი მოკლას, მით უმეტეს ცივილიზებულ ქვეყნებში, სადაც კონდიცირება და მედიცინა უმაღლეს დონეზეა?

რეალობა ისაა, რომ მაღალი ტემპერატურა ორგანიზმისთვის უხილავი, მაგრამ უმძიმესი ფიზიკური იარაღია. როდესაც გარემო ტემპერატურა კრიტიკულ ზღვარს სცდება, ჩვენი სხეული ნამდვილ ბრძოლის ველად იქცევა.

რა პროცესები იწყება სხეულში ტემპერატურის მატებასთან ერთად და როგორ ადგენენ მეცნიერები სიცხით გამოწვეულ სიკვდილიანობას.

როგორ რეაგირებს ორგანიზმი ტემპერატურის მატებაზე?

ადამიანის სხეული იდეალურად მუშაობს 36.5-დან 37 გრადუსამდე ფარგლებში. ამ ბალანსის შესანარჩუნებლად ტვინში არსებული „თერმოსტატი“ (ჰიპოთალამუსი) მუდმივად მუშაობს. თუმცა, როდესაც გარემო ზედმეტად ცხელდება, სხეულის ტემპერატურა იწყებს მატებას და ყოველ გრადუსს თავისი ფასი აქვს:

• 38 - 39 გრადუსი(თერმული გამოფიტვა): სხეული ცდილობს გაგრილდეს. იწყება ძლიერი ოფლიანობა, ფართოვდება კანის ზედაპირთან არსებული სისხლძარღვები (სწორედ ამიტომ წითლდება ადამიანი). გული იწყებს გააფთრებულ მუშაობას, რათა სისხლი კანისკენ გადატუმბოს და სითბო გარეთ გამოუშვას. ჩნდება ძლიერი წყურვილი, თავბრუსხვევა, სისუსტე და გულისრევის შეგრძნება.

• 40(კრიტიკული ზღვარი): ამ ნიშნულზე იწყება ე.წ. სითბური დარტყმა. ორგანიზმი კარგავს თვითრეგულაციის უნარს, ოფლის გამოყოფა წყდება, კანი შრება და ცხელდება. შინაგანი ორგანოები იწყებენ გადახურებას.

• 41-42(უჯრედული კატასტროფა): ამ ტემპერატურაზე ორგანიზმში არსებული ცილები (რომლებიც ჩვენი უჯრედების საშენი მასალაა) იწყებენ დენატურაციას — მარტივად რომ ვთქვათ, ისინი „იხარშებიან“, ისევე როგორც კვერცხის ცილა ცხელ ტაფაზე. იშლება უჯრედების სტრუქტურა.

რატომ და როგორ დგება ფატალური შედეგი?

სითბური დარტყმის დროს სიკვდილი, როგორც წესი, სამი ძირითადი სცენარით ვითარდება:

1. გულ-სისხლძარღვთა სისტემის კოლაფსი (ყველაზე ხშირი მიზეზი)

იმისათვის, რომ სხეულმა სითბო გასცეს, გულმა სისხლი კანისკენ უნდა დევნოს. ამ დროს შინაგან ორგანოებს სისხლის მიწოდება აკლდებათ. გული მუშაობს მაქსიმალურ ზღვარზე (წუთში 150-180 დარტყმა). თუ ადამიანს აქვს ფარული ან ქრონიკული გულ-სისხლძარღვთა დაავადება, გული ამ დატვირთვას ვერ უძლებს და დგება ინფარქტი ან მწვავე უკმარისობა.

2. მულტიორგანული უკმარისობა

როდესაც სხეულის შიდა ტემპერატურა 41 გრადუსს აჭარბებს, ნაწლავების კედლები უფრო შეღწევადი ხდება. ნაწლავებში არსებული ტოქსინები და ბაქტერიები პირდაპირ სისხლის მიმოქცევის სისტემაში გადადიან, რაც იწვევს მთელი სხეულის ძლიერ ანთებით რეაქციას (სეფსისის მსგავსს). ამას თან სდევს სისხლის შედედების სისტემის მოშლა, რის გამოც ერთდროულად უარს ამბობს მუშაობაზე თირკმელები, ღვიძლი და ფილტვები.

3. ტვინის დაზიანება

ტვინის უჯრედები უკიდურესად მგრძნობიარეა სიცხის მიმართ. გადახურებისას იწყება ტვინის შეშუპება, რასაც თან სდევს კრუნჩხვები, ჰალუცინაციები, კომატოზური მდგომარეობა და ბოლოს — სუნთქვისა და გულისცემის ცენტრების გაჩერება.

როგორ ადგენენ, რომ ადამიანი სწორედ სიცხით გარდაიცვალა?

ეს მედიცინისა და სტატისტიკისთვის ერთ-ერთი ყველაზე რთული გამოწვევაა, რადგან გარდაცვლილთა უმეტესობას პროტოკოლში უწერენ "გულის გაჩერებას" ან "ინსულტს". თუმცა, სიცხის ფაქტორს ორი ძირითადი მეთოდით ადგენენ:

ჭარბი სიკვდილიანობის მეთოდი

ეს არის ეპიდემიოლოგიური და სტატისტიკური ინსტრუმენტი. მეცნიერები იღებენ კონკრეტულ რეგიონში წინა წლების განმავლობაში ზაფხულის ამავე პერიოდში გარდაცვლილთა საშუალო რაოდენობას. თუ ანომალიური სიცხის ტალღის დროს სიკვდილიანობის გრაფიკი მკვეთრად მიდის ზემოთ (მაგალითად, ნორმაზე 20-30%-ით მეტი), ეს სხვაობა პირდაპირ სიცხის ტალღას მიეწერება. ევროპაში ათასობით მსხვერპლს სწორედ ამ მათემატიკური მოდელით ითვლიან.

კლინიკური და პათოანატომიური ნიშნები

თუ პაციენტი საავადმყოფოში მიჰყავთ, დიაგნოზი მარტივია: სხეულის რექტალური ტემპერატურა 40–ზე მაღალია, ადამიანი არის გონებადაკარგული და კანი — აბსოლუტურად მშრალი.

ხოლო ექსპერტიზისას (აუტოფსიის დროს), სიცხით სიკვდილზე მიანიშნებს:

• სისხლის თხევადი მდგომარეობა (არ არის თრომბები, რადგან შედედების სისტემა მოიშალა);

• შინაგანი ორგანოების (განსაკუთრებით ფილტვებისა და ტვინის) მკვეთრი შეშუპება და წერტილოვანი სისხლჩაქცევები;

• კუნთოვანი ქსოვილის დაშლის ნიშნები.

ევროპაში მაღალი სიკვდილიანობა ხშირად განპირობებულია იმით, რომ იქაური მოსახლეობა დემოგრაფიულად უფრო დაბერებულია (მოხუცებს კი თერმორეგულაციის უნარი დაქვეითებული აქვთ), ხოლო სახლები და ინფრასტრუქტურა ისტორიულად სითბოს შენარჩუნებაზეა გათვლილი და არა გაგრილებაზე.

სიცხე არ არის უბრალო დისკომფორტი — ეს არის სერიოზული ფიზიკური სტრესი, რომელიც ორგანიზმს შიგნიდან შლის. ამიტომ, პიკურ საათებში ჩრდილში ყოფნა და წყლის მუდმივი მიღება არა მხოლოდ რეკომენდაცია, არამედ გადარჩენის მთავარი პირობაა.

რატომ ვერ უძლებს სხეული 40-41 გრადუს სიცხეს გარემოში, როცა ვირუსის დროს ასეთი სიცხეები ხშირია

ვირუსული ინფექციით გამოწვეული ცხელება და გარემო სიცხით გამოწვეული გადახურება ორგანიზმისთვის აბსოლუტურად განსხვავებული ფიზიოლოგიური პროცესებია.

ვირუსული ინფექციის დროს ტემპერატურის მატება მართვადი და მიზანმიმართული თავდაცვითი რეაქციაა. როდესაც ორგანიზმში პათოგენი იჭრება, იმუნური სისტემა გამოყოფს სპეციალურ ნივთიერებებს, პიროგენებს, რომლებიც ტვინის შინაგან თერმოსტატს, ჰიპოთალამუსს, აიძულებენ ნებაყოფლობით აუწიოს სხეულის ტემპერატურის ნორმალურ ნიშნულს მაღლა, რათა შეიქმნას არახელსაყრელი გარემო ვირუსების გამრავლებისთვის. ვინაიდან ამ პროცესს მთლიანად ტვინი მართავს, ის მკაცრად აკონტროლებს ზედა ზღვარს და იშვიათად უშვებს ტემპერატურის იმ კრიტიკულ ნიშნულამდე აწევას, რომელიც უჯრედებს დააზიანებს. გარდა ამისა, ინფექციური ცხელების საპასუხოდ ორგანიზმი მომენტალურად იწყებს სპეციალური დამცავი ცილების გამომუშავებას, რომლებიც უჯრედულ სტრუქტურებს „ჩაფხუტებივით“ ეკვრიან და მათ "ჩახარშვისგან" იცავენ.

სრულიად საპირისპირო სურათია გარემო სიცხისგან მიღებული სითბური დარტყმის დროს, როდესაც პროცესი აბსოლუტურად უმართავია. ამ დროს ტვინს არ სურს ტემპერატურის მატება, პირიქით, ის ყველანაირად ცდილობს სხეულის გაგრილებას ოფლის გამოყოფითა და სისხლძარღვების გაფართოებით. თუმცა, როდესაც გარედან მომავალი სითბური ენერგია იმდენად აგრესიულია, რომ სხეულის ფიზიკური გაგრილების რესურსი იწურება, შინაგანი კონდიცირების სისტემა კოლაფსს განიცდის. ტემპერატურა კრიტიკულ ზღვარს აჭარბებს არა ტვინის ბრძანებით, არამედ იმიტომ, რომ ორგანიზმი ფიზიკურად ვეღარ უმკლავდება გარე თერმულ შეტევას. ამ დროს დამცავი ცილების რესურსი უკვე ამოწურულია, წყლისა და მარილების ბალანსი დარღვეულია და ოფლის გამოყოფა სრულად წყდება, რის გამოც უჯრედები ყოველგვარი შინაგანი დაცვის გარეშე რჩებიან და იწყებენ დაშლას. სწორედ ამიტომ, ვირუსის დროს მაღალი სიცხე ორგანიზმის ბუნებრივი იარაღია, ხოლო გარემოში - სასიკვდილო საფრთხე.

გრძნობს თუ არა ადამიანი კრიტიკულ ზღვარს

სწორედ ამაში მდგომარეობს სითბური დარტყმის მთავარი ვერაგობა. ადამიანმა შეიძლება არა მხოლოდ ვერ იგრძნოს კრიტიკულ ზღვართან მიახლოება, არამედ ბოლო წუთამდე ეგონოს, რომ „ყველაფერი რიგზეა“.

განსაკუთრებით ვერაგულად ხდება ეს მოხუცებულებში. ასაკთან ერთად, ორგანიზმის ნერვული რეცეპტორები დუნდება — ისინი ფიზიკურად ვერ გრძნობენ წყურვილს და ვერც იმას, რომ გარემო ზედმეტად ცხელია. მათ შეიძლება უბრალოდ ჩაეძინოთ ჩახუთულ ოთახში და ძილშივე გადავიდნენ კომატოზურ მდგომარეობაში. ხანდაზმული ადამიანისთვის სახლში იდეალური ტემპერატურა 22-24 გრადუსამდეა. თუ თერმომეტრი 26-ს ან მეტს აჩვენებს, სახლი უკვე სახიფათოდ ცხელია, მიუხედავად იმისა, გრძნობს თუ არა ამას ხანდაზმული.

სწორედ ამიტომ, ექსტრემალურ სიცხეში საკუთარ შეგრძნებებზე მინდობა არ შეიძლება. მთავარი წესია — არ დაველოდოთ წყურვილის ან შეუძლოდ ყოფნის განცდას და წყალი წინასწარ, პროფილაქტიკისთვის ვსვათ.

ცხელ დღეებში ადამიანი ღამითაც რომ ვერ ახერხებს სიცხისგან დასვენებას, ესაა თბური ტალღები... რაც უფრო მაღალია ტემპერატურა, მით მეტი ტენი ადის ატმოსფეროში და ეს დიდი რაოდენობით წყალი ერთდროულად ჩამოგვექცევა თავზე

ჰაერის ტემპერატურა მზეზე არ იზომება - რამდენ ხანს გასტანს გაუსაძლისი სიცხე და რას უნდა ველოდოთ თბური ტალღის დროს