როგორ რეაგირებს კანი სტრესზე - აკნეს, თმის ცვენას, ეგზემა შესაძლოა ფსიქოლოგიური მიზეზები ჰქონდეს - მშობლები
როგორ რეაგირებს კანი სტრესზე - აკნეს, თმის ცვენას, ეგზემა შესაძლოა ფსიქოლოგიური მიზეზები ჰქონდეს
სტრესსა და კანის მდგომარეობას შორის კავშირი მხოლოდ ფსიქოსომატიკის თეორია აღარ არის — მას თანამედროვე მედიცინაც აღიარებს. ძლიერი ან ხანგრძლივი ნერვული დაძაბულობის ფონზე შეიძლება გაჩნდეს ქავილი, სიწითლე და გამონაყარი, გამწვავდეს ეგზემა, ფსორიაზი და სხვა ქრონიკული პრობლემები. თუმცა ეს არ ნიშნავს, რომ თითოეულ კანის დაავადებას კონკრეტული ემოცია ან ფსიქოლოგიური ტრავმა იწვევს.
სინამდვილეში კანის, ტვინისა და ნერვული სისტემის ურთიერთქმედება გაცილებით რთულია. სტრესი გავლენას ახდენს იმუნურ სისტემაზე, ანთებით პროცესებზე, სისხლძარღვებზე, კანის მგრძნობელობასა და მიკრობიომზეც კი. ამასთან, კავშირი ორმხრივია — სტრესმა შეიძლება კანის მდგომარეობა გააუარესოს, ხოლო კანის ხილულმა პრობლემამ თავად იქცეს ძლიერი სტრესის წყაროდ.
ნეიროფსიქოლოგი ლორა გეატი განმარტავს, როგორ არის ერთმანეთთან დაკავშირებული კანი, ტვინი და ნერვული სისტემა და რატომ შეიძლება ხანგრძლივი სტრესის შედეგები კანზე მაშინაც კი გამოჩნდეს, როდესაც ყველაზე რთული პერიოდი თითქოს უკვე დასრულებულია.
რატომ არის კანი ასე მგრძნობიარე ჩვენს ემოციურ მდგომარეობაზე
კანი ადამიანის ყველაზე დიდი სენსორული ორგანოა. საინტერესოა ისიც, რომ ემბრიონული განვითარებისას კანსა და ნერვულ სისტემას საერთო წარმოშობა აქვთ — ორივე ექტოდერმიდან ვითარდება. მათ შორის მჭიდრო ურთიერთქმედება მთელი სიცოცხლის განმავლობაში გრძელდება.
პოპულარულ ფსიქოსომატიკაში კანს ხშირად „ადამიანსა და სამყაროს შორის საზღვარს“ უწოდებენ და დაავადებებს პირდაპირ უკავშირებენ კონკრეტულ ემოციებსა და ცხოვრებისეულ გამოცდილებას. მაგალითად, შეიძლება შეხვდეთ მტკიცებას, თითქოს ფსორიაზი სამყაროსგან თავის დაცვის სურვილს ნიშნავს, ხოლო ვიტილიგო — საკუთარი თავის მიუღებლობას.
ასეთი პირდაპირი შესაბამისობების დამადასტურებელი სამეცნიერო მტკიცებულება არ არსებობს.
სამაგიეროდ, დადასტურებულია ბევრად უფრო რთული კავშირი: ფსიქოლოგიურმა მდგომარეობამ შეიძლება გავლენა მოახდინოს კანის ფუნქციონირებაზე, ხოლო კანის დაავადებამ — ადამიანის ფსიქოლოგიურ მდგომარეობაზე.
სტრესი კვალს კანზეც ტოვებს
ძლიერი ან ხანგრძლივი სტრესის დროს ცვლილებები ხშირად კანზეც ხდება შესამჩნევი. შეიძლება გაუარესდეს სახის ფერი, გაჩნდეს სიწითლე, ქავილი ან გამონაყარი. ზოგიერთ ადამიანს ამ პერიოდში უმწვავდება უკვე არსებული ეგზემა, ფსორიაზი და სხვა ქრონიკული კანის დაავადებები.
ლორა გეატის თქმით, მას ხშირად მიმართავენ პაციენტები, რომლებმაც რამდენიმე კვირა ან თვე ძლიერი დაძაბულობის პირობებში გაატარეს და მოგვიანებით შენიშნეს, რომ ეგზემა დაუბრუნდათ ან გამონაყარი მნიშვნელოვნად გაუძლიერდათ.
ასეთ შემთხვევაში სპეციალისტისთვის მნიშვნელოვანია მოვლენების ქრონოლოგიის აღდგენა: როდის დაიწყო სიმპტომები და რა ხდებოდა ადამიანის ცხოვრებაში მანამდე?
მაგალითად, ეგზემა შეიძლება გამოცდების პერიოდში გამწვავდეს, ჭინჭრის ციება მნიშვნელოვანი გამოსვლის წინ განვითარდეს, მძიმე განქორწინების შემდეგ კი კანი მოულოდნელად ისეთი კოსმეტიკური საშუალებების მიმართ გახდეს ალერგიული, რომლებიც მანამდე პრობლემას არ იწვევდა.
საინტერესოა, რომ ორგანიზმის რეაქცია ყოველთვის სტრესის პიკზე არ ვლინდება. ზოგჯერ სიმპტომები მოგვიანებით ჩნდება, როდესაც ძლიერი დაძაბულობა უკვე იკლებს. სწორედ ამიტომ ადამიანს ხშირად უჭირს კანის პრობლემისა და რამდენიმე კვირის წინ გადატანილი სტრესის ერთმანეთთან დაკავშირება.
ფსიქოდერმატოლოგია — რას სწავლობს ეს მიმართულება
კანის მდგომარეობასა და ფსიქიკას შორის ურთიერთობას ცალკე მიმართულება — ფსიქოდერმატოლოგია სწავლობს.
ხანგრძლივი სტრესის დროს ორგანიზმში რეაქციების მთელი ჯაჭვი იწყება. აქტიურდება სიმპათიკური ნერვული სისტემა და სხეული მომატებული მზადყოფნის რეჟიმში გადადის. იცვლება ჰორმონული სისტემების მუშაობა, მათ შორის კორტიზოლთან დაკავშირებული პროცესები. ცვლილებები მიმდინარეობს იმუნურ სისტემასა და ანთებით რეაქციებშიც.
უშუალოდ კანში არსებული ნერვული დაბოლოებები მონაწილეობს ქავილისა და ტკივილის წარმოქმნაში და იმუნურ მექანიზმებთანაც ურთიერთქმედებს.
სტრესმა შესაძლოა გავლენა მოახდინოს კანის მიკრობიომზე და იმ სისხლძარღვების მდგომარეობაზეც, რომლებიც კანსა და თავის კანს სისხლით ამარაგებს. ზოგჯერ სტრესი თავდაპირველად ორგანიზმის ერთ სისტემაზე მოქმედებს, შემდეგ კი იწყება რთული ფიზიოლოგიური რეაქციების ჯაჭვი, რომელშიც კანიც ერთვება.
თანამედროვე მედიცინა აღიარებს, რომ ფსიქოლოგიურმა ფაქტორებმა შეიძლება გავლენა მოახდინოს ისეთი მდგომარეობების მიმდინარეობაზე, როგორებიცაა ატოპიური დერმატიტი, ჭინჭრის ციება, ფსორიაზი, ეგზემა და თმის ცვენის ზოგიერთი ფორმა.
თუმცა აქ ერთი მნიშვნელოვანი გარემოებაა: ეს კავშირი ორივე მიმართულებით მუშაობს. სტრესმა შეიძლება გაამწვავოს კანის პრობლემა, მაგრამ თავად კანის დაავადებაც ხშირად იქცევა სტრესის მიზეზად. ადამიანს შეიძლება აწუხებდეს საკუთარი გარეგნობა, გაუუარესდეს ძილი, მოერიდოს საზოგადოებას და უხერხულად გრძნობდეს თავს.
რას „გვეუბნება“ კანი და რატომ არ უნდა ვეძებოთ ყველა დაავადების უკან ერთი ემოცია
დღეს განსაკუთრებით პოპულარულია ფსიქოსომატიკის გამარტივებული ინტერპრეტაციები. მაგალითად, შეიძლება მოვისმინოთ, რომ ეგზემა რომელიმე სიტუაციის მიუღებლობითაა გამოწვეული, აკნე — საკუთარ თავში დაურწმუნებლობით, ხოლო სხვა კანის დაავადება — „ჩახშობილი წყენით“.
ასეთი ახსნა მიმზიდველია, რადგან რთულ პრობლემას მარტივ მიზეზს უძებნის. თუმცა პრობლემა მაშინ იწყება, როდესაც ფსიქოლოგიური ინტერპრეტაცია სამედიცინო დიაგნოსტიკასა და მკურნალობას ანაცვლებს.
სანამ ადამიანი ცდილობს გაარკვიოს, რომელი „დაუმუშავებელი ემოცია“ იწვევს მის დაავადებას, რეალური პრობლემა შეიძლება პროგრესირებდეს.
მეცნიერებისთვის უკვე ნათელია, რომ ფსიქიკური მდგომარეობა ფიზიკურ ჯანმრთელობაზე გავლენას ახდენს, მაგრამ ეს ურთიერთობა გაცილებით რთულია, ვიდრე ფორმულა — „ერთი ემოცია = ერთი დაავადება“.
ამის კარგი მაგალითია ვიტილიგო. ეს მდგომარეობა დაკავშირებულია მელანოციტების — კანის პიგმენტაციაზე პასუხისმგებელი უჯრედების — დაკარგვასთან და მის განვითარებაში რთული იმუნური, გენეტიკური და უჯრედული მექანიზმები მონაწილეობს. ამასთან, ზოგიერთ პაციენტთან ძლიერი სტრესული მოვლენები მართლაც წინ უსწრებს დაავადების დაწყებას ან პროგრესირებას. ეს კი არ ნიშნავს, რომ სტრესი ვიტილიგოს ერთადერთი მიზეზია.
რატომ შეიძლება ფსიქოსომატიკის არასწორი გაგება საზიანო იყოს
დაავადების ზედმეტად გამარტივებულ ფსიქოლოგიურ ახსნას კიდევ ერთი საფრთხე ახლავს — დანაშაულის განცდა.
თუ ადამიანს ეუბნებიან, რომ მისი დაავადება მოუგვარებელი შინაგანი კონფლიქტის შედეგია, შეიძლება იფიქროს: „ესე იგი, მე თვითონ გამოვიწვიე დაავადება და საკუთარ თავზე საკმარისად კარგად არ ვმუშაობ“.
განსაკუთრებით სახიფათოა შემთხვევები, როდესაც ფსიქოლოგიური თეორია აუცილებელ სამედიცინო მკურნალობას მთლიანად ანაცვლებს.
ამის ერთ-ერთი ცნობილი მაგალითია გერმანელი ექიმის, რიკე გერდ ჰამერის მიერ შექმნილი ე.წ. „გერმანული ახალი მედიცინა“. ის ამტკიცებდა, რომ დაავადებები, მათ შორის სიმსივნე, მხოლოდ ფსიქოლოგიური კონფლიქტებით იყო გამოწვეული და გამოჯანმრთელებისთვის ამ კონფლიქტების მოგვარება საკმარისი იქნებოდა. ასეთი მიდგომის გამო ზოგი პაციენტი აუცილებელ სამედიცინო მკურნალობაზე უარს ამბობდა, რასაც მძიმე შედეგები მოჰყვა.
ფსიქოლოგთან მუშაობა, რელაქსაციის ტექნიკა და სტრესის მართვა ნამდვილად შეიძლება სასარგებლო იყოს, მაგრამ როგორც ძირითადი სამედიცინო მკურნალობის დამატება და არა მისი შემცვლელი.
კანის პრობლემა გაჩნდა? მიზეზი ფაქტებში ეძებეთ
თუ კანის პრობლემა მოულოდნელად, აშკარა მიზეზის გარეშე გაჩნდა ან ქრონიკული დაავადება უეცრად გამწვავდა, „ჩახშობილი ემოციების“ ძებნის ნაცვლად თავდაპირველად მოვლენების თანმიმდევრობა უნდა გააანალიზოთ.
გაიხსენეთ, ზუსტად როდის დაიწყო სიმპტომები და რა ხდებოდა წინა დღეებსა თუ კვირებში. შეიცვალა თუ არა ძილის რეჟიმი? გადაიტანეთ ძლიერი ან ხანგრძლივი სტრესი? დაიწყეთ ახალი კოსმეტიკური საშუალების ან მედიკამენტის გამოყენება? შეიცვალა კვების რაციონი? ხომ არ გაჩნდა სხვა უჩვეულო სიმპტომებიც?
შემდეგი ნაბიჯი დერმატოლოგთან ან საჭიროების შემთხვევაში ალერგოლოგთან კონსულტაციაა. ექიმმა შეიძლება დამატებითი გამოკვლევებიც დანიშნოს, რომლებიც პრობლემის რეალური მიზეზის დადგენაში დაეხმარება.
ამის კარგი მაგალითია ტელოგენური ალოპეცია — თმის ცვენის ერთ-ერთი ფორმა. ის შეიძლება ძლიერი სტრესის შემდეგ განვითარდეს, მაგრამ თმის ცვენის მიზეზი ასევე შეიძლება გახდეს გადატანილი დაავადება, ოპერაცია, არასაკმარისი კვება, ორსულობასთან დაკავშირებული ჰორმონული ცვლილებები, გარკვეული ნივთიერებების დეფიციტი, ფარისებრი ჯირკვლის პრობლემები და სხვა ფიზიოლოგიური ფაქტორები.
ამიტომ, სანამ სიმპტომს მხოლოდ ფსიქოლოგიურ მიზეზს მივაწერთ, მნიშვნელოვანია სხვა შესაძლო მიზეზების გამორიცხვა.
როგორ დავეხმაროთ ერთდროულად კანსაც და ნერვულ სისტემას
ფსიქოემოციურ მდგომარეობაზე ზრუნვა კანისა და თმის ჯანმრთელობისთვისაც მნიშვნელოვანია.
ლორა გეატი პირველ რიგში ყურადღებას ყოველდღიურ საფუძვლებზე ამახვილებს: რეგულარულ და საკმარის ძილზე, დილით ბუნებრივ სინათლეზე ყოფნაზე, ყოველდღიურ მოძრაობაზე, ინდივიდუალურად შესაფერის ფიზიკურ აქტივობასა და ხარისხიანი დასვენებისთვის დროის გამოყოფაზე.
ზოგიერთ ადამიანს სტრესის მართვაში სუნთქვითი ვარჯიშები, ღრმა რელაქსაციისა და გაცნობიერებულობის პრაქტიკებიც ეხმარება.
თუ კანის დაავადება ძლიერ შფოთვას ან სირცხვილის განცდას იწვევს, თვითშეფასებას აქვეითებს ან ადამიანი გარეგნობის გამო ურთიერთობებსა და საზოგადოებაში ყოფნას თავს არიდებს, ფსიქოთერაპიაც შეიძლება მნიშვნელოვანი დახმარება აღმოჩნდეს.
განსაკუთრებული ყურადღება სჭირდებათ ბავშვებსა და მოზარდებს. კანის თვალსაჩინო პრობლემების დროს მათთვის თანატოლების რეაქცია ზოგჯერ არანაკლებ მტკივნეულია, ვიდრე თავად დაავადების ფიზიკური სიმპტომები. ამიტომ დროული დიაგნოსტიკა, სწორი მკურნალობა და ბავშვის ფსიქოლოგიური მხარდაჭერა ერთნაირად მნიშვნელოვანია.
მთავარი პრინციპი მარტივია: არ არის საჭირო არჩევანის გაკეთება კანის მკურნალობასა და ნერვულ სისტემაზე ზრუნვას შორის. სტრესის მართვა შეიძლება მკურნალობის მნიშვნელოვანი ნაწილი იყოს, მაგრამ კანის დაავადებას სამედიცინო შეფასება და საჭიროების შემთხვევაში შესაბამისი მკურნალობაც სჭირდება.
