ბავშვის ცხოვრების პირველი წელი განვითარების ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი პერიოდია. სწორედ ამ დროს გადის ის სრულ უსუსურობიდან ისეთ ეტაპამდე, როდესაც უკვე შეუძლია გადაბრუნება, ჯდომა, ცოცვა და პირველი ნაბიჯების გადადგმა. მშობლები ხშირად აკვირდებიან, დროულად იძენს თუ არა პატარა ამა თუ იმ უნარს, თუმცა სპეციალისტები აღნიშნავენ, რომ ფიზიკური განვითარება მხოლოდ ხილული მიღწევებით არ განისაზღვრება.

ფსიქოლოგიის პროფესორისა და წიგნის „ცხოვრების პირველი წლის მთავარი საიდუმლო“ ავტორის, მარინა მელიას განმარტებით, ბავშვის მომავალი ფიზიკური და ემოციური შესაძლებლობების საფუძველი პირველივე წელს ყალიბდება. მისი თქმით, ამ პროცესში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ხუთ ძირითად კომპონენტს აქვს: კუნთოვან ტონუსს, სხეულის მგრძნობელობას, სხეულის სქემას, რიტმის განცდას და მიზანმიმართულ მოძრაობებს.

კუნთოვანი ტონუსი – ენერგიისა და მოძრაობის საფუძველი

ტონუსზე საუბრისას ხშირად მხოლოდ კუნთების მომატებულ ან დაქვეითებულ დაჭიმულობას ვგულისხმობთ, თუმცა სინამდვილეში მისი როლი ბევრად უფრო ფართოა.

ნორმალური ტონუსი უზრუნველყოფს სხეულის ბალანსს, კუნთების მზადყოფნას მოძრაობისთვის, სწორ პოზას, კოორდინაციას და მოძრაობების მართვას. ის გავლენას ახდენს ხმაზეც კი, მის სიმკვეთრესა და გამომსახველობაზე.

ჰიპერტონუსის შემთხვევაში ბავშვი ზედმეტად დაძაბულია, უჭირს მოდუნება, ხშირად აღგზნებულია და რთულად მშვიდდება. ასეთ პატარებს შეიძლება გაუჭირდეთ ძილი, კვება ან ჩაცმა.

ჰიპოტონუსის დროს კი კუნთები მოდუნებულია. ასეთი ბავშვები, როგორც წესი, მშვიდები და დამყოლები არიან, ამიტომ მშობლები ხშირად პრობლემას ვერ ამჩნევენ. თუმცა მოგვიანებით შეიძლება გამოვლინდეს სწრაფი დაღლა, პასიურობა, ინტერესის ნაკლებობა და როგორც ფიზიკური, ისე ემოციური სიზარმაცე.

სპეციალისტების აზრით, ნორმალური ტონუსი აუცილებელია იმისთვის, რომ ბავშვი გაიზარდოს ენერგიული, ძლიერი და აქტიური, თანაც შეძლოს არა მხოლოდ დაძაბვა, არამედ მოდუნებაც.

სხეულის მგრძნობელობა

ჩვილისთვის სამყაროს შეცნობა პირველ რიგში სხეულის შეგრძნებებით იწყება. ის სწავლობს გარემოს დანახვით, მოსმენით, შეხებით, სუნითა და გემოთი.

პირველი წლის განმავლობაში მიღებული მრავალფეროვანი გამოცდილება დიდ გავლენას ახდენს იმაზე, თუ როგორ აღიქვამს ბავშვი საკუთარ სხეულსა და გარე სამყაროს მომავალში.

თუ ჩვილს საკმარისი სენსორული გამოცდილება არ აქვს, შესაძლოა მოგვიანებით ჩამოუყალიბდეს:

• მომატებული მგრძნობელობა;
• დაქვეითებული მგრძნობელობა;
• მუდმივი ახალი შეგრძნებების ძიების ტენდენცია.

მომატებული მგრძნობელობის მქონე ბავშვებს შეიძლება აღიზიანებდეთ შეხება, ხმაური, კაშკაშა შუქი, გარკვეული საკვების ტექსტურა ან ტანსაცმლის კონკრეტული მასალა.

დაქვეითებული მგრძნობელობის მქონე ბავშვები კი ხშირად ვერ ამჩნევენ უსიამოვნო სუნს, ძლიერ შუქს ან იმას, რომ ტანსაცმელი ან ხელები დასვრილი აქვთ.

სპეციალისტების თქმით, სულ უფრო ხშირად გვხვდებიან ბავშვები, რომლებიც მუდმივად ეძებენ ახალ შეგრძნებებს – რაღაცას ატრიალებენ ხელში, ხმაურობენ, ყნოსავენ საგნებს ან პირში იდებენ არასაკვებ ნივთებს.

საკუთარი თავის აღქმა

დაბადებისას ჩვილი საკუთარი სხეულის ნაწილებს ჯერ კიდევ ისე აღიქვამს, როგორც გარე საგნებს. დროთა განმავლობაში კი მას უყალიბდება სხეულის სქემა – შინაგანი წარმოდგენა საკუთარ სხეულზე.

სწორედ ეს ეხმარება ბავშვს მოძრაობების კოორდინაციაში, სხვადასხვა მოქმედების შესრულებასა და საგნების მართვაში. თუ სხეულის სქემა არასრულყოფილად ყალიბდება, ბავშვი შეიძლება მოუქნელი და არაკოორდინირებული იყოს.

სხეულის სქემასთან მჭიდროდ არის დაკავშირებული პირადი საზღვრების განცდაც. ფიზიკური საზღვრები მომავალში ფსიქოლოგიური საზღვრების საფუძვლად იქცევა და ადამიანს ეხმარება საკუთარი სივრცის დაცვასა და სხვისი სივრცის პატივისცემაში.

რიტმი – დისციპლინის საფუძველი

რიტმის განცდა ბავშვს ჯერ კიდევ მუცლად ყოფნის პერიოდში უყალიბდება. ის ისმენს დედის გულისცემას, მეტყველებასა და მოძრაობის რიტმს.

დაბადების შემდეგ ბავშვს ახალი რიტმების ათვისება უწევს – სუნთქვის, კვების, ძილისა და მოძრაობის. სწორედ რიტმის მეშვეობით ყალიბდება მოძრაობითი უნარები და სხეულის კოორდინაცია.

როდესაც ბავშვს რიტმის განცდა კარგად აქვს განვითარებული, ის უკეთ აკონტროლებს საკუთარ სხეულს, ნაკლებად იღლება და უფრო მარტივად ერთვება ყოველდღიურ რეჟიმში.

თუ რიტმები დარღვეულია, ბავშვს ხშირად უჭირს დღის რეჟიმთან შეგუება, თამაშის შემდეგ დამშვიდება და ძილისთვის მომზადება.

მიზანმიმართული მოძრაობები და ყურადღების კონცენტრაცია

დაახლოებით ოთხი თვის ასაკიდან ბავშვი იწყებს კონკრეტული მიზნისკენ მოძრაობას. ის ცდილობს სათამაშოს ხელში ჩაგდებას, დედამდე მიცოცებას ან სასურველი ნივთის მიღებას.

ამ დროს მოძრაობა უკვე კონკრეტული ამოცანის შესრულებას ემსახურება და ბავშვს ყურადღების კონცენტრაციას ასწავლის.

სპეციალისტების თქმით, თანამედროვე ბავშვებში ხშირია ჰიპერაქტიურობა და ყურადღების დეფიციტი. ასეთ დროს ბავშვი ენერგიულია, მაგრამ მისი აქტივობა ხშირად ქაოსური და უმიზნოა. მას უჭირს დაწყებული საქმის დასრულება და ერთ საქმეზე კონცენტრირება.

ამ პრობლემების ფესვები ზოგჯერ სწორედ ცხოვრების პირველ წლებში ყალიბდება.

რა შეუძლიათ გააკეთონ მშობლებმა?

მარინა მელიას თქმით, თანამედროვე კვლევებიც ადასტურებს იმას, რაც დედებმა ინტუიციურად ყოველთვის იცოდნენ – ბავშვისთვის პირველ წელს ყველაზე მნიშვნელოვანი მჭიდრო ფიზიკური და ემოციური კონტაქტია.

როდესაც დედა ბავშვს ხელში იჭერს, ეფერება, არწევს, აჭმევს და ეხუტება, ის არა მხოლოდ სიყვარულს გადასცემს, არამედ ხელს უწყობს:

• კუნთოვანი ტონუსის სწორ განვითარებას;
• სენსორული გამოცდილების გამდიდრებას;
• სხეულის სქემის ჩამოყალიბებას;
• რიტმის განცდის განვითარებას;
• ყურადღებისა და მიზანმიმართულობის ჩამოყალიბებას.

ჩვილისთვის უდიდესი მნიშვნელობა აქვს დედის ხმას, სურნელს, შეხებას, ჩახუტებასა და ყოველდღიურ ურთიერთობას. სხვადასხვა სენსორული სათამაშო შეიძლება სასარგებლო იყოს, თუმცა სპეციალისტები აღნიშნავენ, რომ ბავშვისთვის ყველაზე მნიშვნელოვანი გამოცდილება სწორედ მშობელთან ურთიერთობისას მიიღება.

ბავშვის ფიზიკური განვითარება მხოლოდ იმით არ განისაზღვრება, თუ როდის დაჯდა, გაცოცდა ან გაიარა. ცხოვრების პირველ წელს ყალიბდება საფუძვლები, რომლებიც მომავალში განსაზღვრავს მის ენერგიულობას, კოორდინაციას, ყურადღებას, ემოციურ სტაბილურობასა და სამყაროსთან ურთიერთობის უნარს.

სპეციალისტების შეფასებით, ბავშვისთვის საუკეთესო განვითარების გარემო არის მშობლის სიყვარული, სითბო, ხშირი ჩახუტება, საუბარი, თამაში და ყოველდღიური ურთიერთობა. სწორედ ამ მარტივი, მაგრამ მნიშვნელოვანი მომენტების მეშვეობით ყალიბდება ძლიერი, ჯანმრთელი და თავდაჯერებული ადამიანი.