რა ხდება ბავშვის ტვინში, როდესაც მას ვუკითხავთ - მშობლები
რა ხდება ბავშვის ტვინში, როდესაც მას ვუკითხავთ
პატარა ჯერ თავად ვერ კითხულობს, მაგრამ როდესაც უფროსის ხმას უსმენს, სიტყვებს სურათებსა და მოვლენებს უკავშირებს. ამ დროს აქტიურად მუშაობს ტვინის ის სისტემები, რომლებიც მეტყველების გაგებას, სიტყვების მნიშვნელობის დამუშავებასა და მოგვიანებით კითხვის უნარის ჩამოყალიბებას ემსახურება.
კვლევები აჩვენებს, რომ ადრეულ ასაკში წიგნთან და მეტყველებასთან ხშირი შეხება დაკავშირებულია იმ ნერვული ქსელების განვითარებასთან, რომლებიც ენის, ვიზუალური ინფორმაციისა და კითხვის უნარების ჩამოყალიბებაში მონაწილეობს. სკოლამდელ ბავშვებში ჩატარებულ კვლევებში უფრო ხარისხიანი ერთობლივი კითხვა ასევე დაკავშირებული იყო ტვინის იმ უბნების უფრო მაღალ აქტივობასთან, რომლებიც რთული მეტყველების დამუშავებას, სამუშაო მეხსიერებასა და სოციალურ-ემოციურ პროცესებში მონაწილეობს.
ეს არ ნიშნავს, რომ ყოველდღე ერთი წიგნის წაკითხვა ბავშვს ავტომატურად „უფრო ჭკვიანს“ გახდის. კითხვა იმ მრავალ გამოცდილებას შორის ერთ-ერთია, რომელიც განვითარებად ტვინს მდიდარ სტიმულაციას აძლევს.
წიგნი ბავშვის ლექსიკურ მარაგს ზრდის
ყოველდღიურ საუბარში ხშირად ერთი და იგივე სიტყვებსა და შედარებით მარტივ წინადადებებს ვიყენებთ. წიგნში კი ბავშვი ხვდება სიტყვებს, რომლებიც ჩვეულებრივ დიალოგში შეიძლება იშვიათად მოისმინოს.
მაგალითად, ბავშვს შეიძლება არასოდეს ენახოს უდაბნო, შუქურა ან ვულკანი, მაგრამ წიგნიდან გაიგოს, რას ნიშნავს ეს სიტყვები. ზღაპარსა და მოთხრობაში ის ასევე ხვდება უფრო რთულ წინადადებებსა და განსხვავებულ გრამატიკულ კონსტრუქციებს.
ხმამაღლა კითხვა ბავშვს უფრო მდიდარ ლექსიკასა და რთულ ენობრივ სტრუქტურებთან აცნობს. რაც უფრო ხშირად ესმის ბავშვს სიტყვა სხვადასხვა კონტექსტში, მით უფრო ადვილად იგებს მის მნიშვნელობას და შემდეგ თავადაც იწყებს მის გამოყენებას.
მოსმენა თანდათან მეტყველებად იქცევა
ბავშვს სიტყვების წარმოსათქმელად ჯერ მათი მრავალჯერ მოსმენა სჭირდება. ის იმახსოვრებს ბგერებს, სიტყვების ჟღერადობას, წინადადებების წყობას და იმასაც, როგორ იცვლება ინტონაცია სხვადასხვა სიტუაციაში.
წიგნის კითხვისას ბავშვი სწავლობს არა მხოლოდ ცალკეულ სიტყვებს, არამედ მათ შორის კავშირებსაც: ვინ რა გააკეთა, რატომ მოხდა რაღაც, რა მოხდა ჯერ და რა — შემდეგ.
განსაკუთრებით სასარგებლოა, როდესაც მშობელი მხოლოდ ტექსტს არ კითხულობს, არამედ ბავშვს ესაუბრება: „რას ხედავ ამ სურათზე?“, „შენი აზრით, ახლა რა მოხდება?“, „რატომ გაბრაზდა ეს პერსონაჟი?“
ასეთი კითხვა ბავშვს პასიური მსმენელიდან საუბრის მონაწილედ აქცევს და ხელს უწყობს როგორც მეტყველების, ისე მოსმენილის გაგებისა და აზრის ჩამოყალიბების უნარის განვითარებას.
კითხვა ბავშვს აზროვნებასაც ავარჯიშებს
მოთხრობის მოსმენისას ბავშვს ბევრი პატარა გონებრივი ამოცანის შესრულება უწევს. უნდა დაიმახსოვროს პერსონაჟები, ერთმანეთთან დააკავშიროს მოვლენები, მიხვდეს მიზეზსა და შედეგს, ივარაუდოს, რა მოხდება შემდეგ და გაიხსენოს ადრე მიღებული ინფორმაცია.
ასე ერთდროულად ერთვება ყურადღება, სამუშაო მეხსიერება და ინფორმაციის დამუშავების უნარი — ფუნქციები, რომლებიც შემდგომ სწავლაშიც ძალიან მნიშვნელოვანია.
როდესაც ბავშვს ვეკითხებით, „როგორ ფიქრობ, რატომ მოიქცა ასე?“ ან „შენი აზრით, შემდეგ რა მოხდება?“, მას უკვე მხოლოდ მოსმენილი ინფორმაციის დამახსოვრება კი არ უწევს, არამედ მისი გააზრება და საკუთარი ვარაუდის გამოთქმაც.
რატომ არის მნიშვნელოვანი ერთი და იმავე წიგნის ბევრჯერ წაკითხვა
მშობელს შეიძლება უკვე მობეზრებული ჰქონდეს ზღაპარი, რომელსაც ბავშვი მეათედ ითხოვს, მაგრამ პატარასთვის გამეორება სასარგებლოა.
ნაცნობ ტექსტში ბავშვი უკვე ხვდება, რა მოხდება შემდეგ, იმახსოვრებს სიტყვებსა და ფრაზებს და გარკვეული დროის შემდეგ თავადაც იწყებს წინადადებების დასრულებას. პირველად შეიძლება მხოლოდ სურათს უყურებდეს, შემდეგ კონკრეტულ სიტყვას იმეორებდეს, მოგვიანებით კი ამბის ნაწილიც დამოუკიდებლად მოყვეს.
ამიტომ ყოველთვის ახალი წიგნის შეთავაზება საჭირო არ არის. საყვარელი წიგნის განმეორებით კითხვა ბავშვს სიტყვებისა და ენობრივი კონსტრუქციების დამახსოვრებაში ეხმარება.
კითხვა ემოციების გაგებაშიც ეხმარება
წიგნებში ბავშვი უსაფრთხო გარემოში ხვდება შიშს, წყენას, ეჭვიანობას, სიხარულს, მეგობრობასა და სხვა ემოციებს. უფროსთან საუბრისას კი სწავლობს ამ ემოციებისთვის სახელების დარქმევას: „ეშინია“, „ეწყინა“, „გაბრაზდა“, „უხარია“.
როდესაც ვეკითხებით, რატომ არის პერსონაჟი მოწყენილი ან რას იგრძნობდა ბავშვი მის ადგილას, პატარა თანდათან სწავლობს როგორც საკუთარი, ისე სხვისი ემოციების ამოცნობასა და სიტყვებით გამოხატვას.
მხოლოდ წაკითხვა საკმარისი არ არის — მნიშვნელოვანია ურთიერთობა
ბავშვის განვითარებისთვის ყველაზე ღირებული კითხვა ყოველთვის ის არ არის, როდესაც მშობელი წიგნს თავიდან ბოლომდე შეუჩერებლად კითხულობს.
პატარამ შეიძლება შუა წინადადებაში გაგაჩეროთ, სურათზე ძაღლი გაჩვენოთ და თავისი ძაღლი გაახსენდეს. ეს წიგნიდან „გადახვევა“ კი არა, სწავლის ნაწილია. ბავშვი რაღაცას ამბობს ან მიუთითებს, უფროსი პასუხობს, ბავშვი კვლავ რეაგირებს — ასეთი ორმხრივი ურთიერთობა განვითარებადი ტვინისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია.
ამიტომ პატარა ბავშვისთვის წიგნის კითხვისას მთავარი მიზანი გვერდების რაოდენობა არ უნდა იყოს. აჩვენეთ სურათები, დაასახელეთ საგნები, უპასუხეთ ბავშვის კითხვებს, ჰკითხეთ აზრი და მიეცით საშუალება, ამბავი თავადაც მოყვეს.
დღეში თუნდაც მცირე დროით ასეთი ერთობლივი კითხვა ბავშვს მხოლოდ მომავალში კითხვის სწავლაში არ ეხმარება. ის ქმნის გარემოს, სადაც ბავშვი მუდმივად ისმენს ახალ სიტყვებს, სწავლობს აზრის ჩამოყალიბებას, ყურადღების კონცენტრირებას, ამბის გაგებასა და საკუთარი ემოციების სიტყვებით გამოხატვას — ეს ყველაფერი კი მისი მეტყველებისა და შემეცნებითი განვითარების მნიშვნელოვანი საფუძველია.
