ხშირად გვგონია, რომ ბავშვის მომავალი დიდწილად იმაზეა დამოკიდებული, როგორ აღვზრდით: რამდენად ხშირად წავუკითხავთ წიგნებს, რომელ წრეზე შევიყვანთ, როგორ კვებას შევაჩვევთ, რამდენად მოვთხოვთ წესრიგსა და პასუხისმგებლობას. მშობლები ინტერნეტში ეძებენ პასუხებს კითხვებზე — როგორ განვუვითაროთ ბავშვს მათემატიკური ან შემოქმედებითი უნარები, თავდაჯერებულობა, ლიდერის თვისებები, შრომისმოყვარეობა?

თუმცა ადამიანის ინდივიდუალურ განსხვავებებს მხოლოდ აღზრდით ვერ ავხსნით. გენეტიკური კვლევები აჩვენებს, რომ მემკვიდრეობითობას მნიშვნელოვანი წვლილი შეაქვს სხეულის წონაში, ტემპერამენტსა და პიროვნულ თვისებებში, კოგნიტურ შესაძლებლობებსა და აკადემიურ მიღწევებშიც. ამავე დროს, ეს არ ნიშნავს, რომ ყველაფერი დაბადებისთანავე წინასწარ არის გადაწყვეტილი: გენები და გარემო მთელი ცხოვრების განმავლობაში ერთმანეთთან ურთიერთქმედებს.

რა თვისებებზე შეიძლება ჰქონდეს გენეტიკას განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი გავლენა?

1. სხეულის წონა

ერთ ოჯახშიც კი შეიძლება ბავშვები სრულიად განსხვავდებოდნენ: ერთი ბევრს ჭამდეს და გამხდარი რჩებოდეს, მეორეს კი წონის მატებისკენ გაცილებით ძლიერი მიდრეკილება ჰქონდეს. ამის მიზეზი მხოლოდ კვების ჩვევები არ არის.

სხეულის მასის ინდექსისა და სიმსუქნის რისკში გენეტიკური ფაქტორები მნიშვნელოვან როლს ასრულებს. მეცნიერებისთვის ცნობილია მრავალი გენეტიკური ვარიანტი, რომლებიც დაკავშირებულია მადის რეგულაციასთან, ენერგიის ხარჯვასთან, ცხიმოვანი ქსოვილის განაწილებასა და სიმსუქნისადმი მიდრეკილებასთან.

თუმცა აქ მნიშვნელოვანია ერთი განსხვავება: გენეტიკური მიდრეკილება არ ნიშნავს გარდაუვალ შედეგს. კვება, ფიზიკური აქტივობა, ძილი, სოციალური გარემო და სხვა ფაქტორები კვლავ მნიშვნელოვანია. გენებმა შეიძლება განსაზღვროს, რომ ერთ ადამიანს ჯანსაღი წონის შესანარჩუნებლად მეტი ძალისხმევა დასჭირდეს, ვიდრე მეორეს, მაგრამ ისინი საბოლოო წონას მარტო არ წყვეტს.

2. ოპტიმიზმი და ბედნიერების განცდა

რატომ უყურებს ზოგი ადამიანი ცხოვრებას უფრო ოპტიმისტურად, ზოგი კი მუდმივად ცუდს ელოდება? ამ განსხვავებაში გენეტიკასაც აქვს თავისი წვლილი.

ტყუპებზე ჩატარებული კვლევები მიუთითებს, რომ ცხოვრების კმაყოფილების, კეთილდღეობისა და ზოგიერთი ემოციური მახასიათებლის ინდივიდუალური განსხვავებების ნაწილი მემკვიდრეობით ფაქტორებთან არის დაკავშირებული.

მაგრამ ეს არ ნიშნავს, რომ არსებობს ერთი „ბედნიერების გენი“ ან რომ ბედნიერი მშობლების შვილს გენეტიკურად აუცილებლად ბედნიერი ცხოვრება ექნება. ადამიანის ემოციურ კეთილდღეობაზე გავლენას ახდენს ცხოვრებისეული გამოცდილება, ურთიერთობები, სოციალური პირობები, ჯანმრთელობა და თავად ადამიანის ქცევაც.

ამიტომ ბავშვის ხასიათის თითოეული გამოვლინების მშობლების აღზრდისთვის მიწერა ზედმეტად გამარტივებული მიდგომაა. ზოგი ბავშვი ბუნებრივად უფრო მშვიდი და პოზიტიურია, ზოგი — უფრო მგრძნობიარე, ფრთხილი ან ნეგატიურ მოვლენებზე მეტად ორიენტირებული.

3. ხასიათი და პიროვნული თვისებები

ხასიათზე საუბრისას განსაკუთრებით ხშირად ვადანაშაულებთ ან ვაქებთ აღზრდას: „ასე გაზარდეს“, „ბავშვობიდან მიაჩვიეს“, „ოჯახიდან გამოჰყვა“.

სინამდვილეში სურათი გაცილებით რთულია.

პიროვნული თვისებების ნაწილში გენეტიკური გავლენა კარგად არის დადასტურებული. მაგალითად, ადამიანებს ერთმანეთისგან განსხვავებული ტემპერამენტი შეიძლება უკვე ადრეული ასაკიდან ჰქონდეთ — ზოგი უფრო აქტიურია, ზოგი ფრთხილი, ზოგი მეტად ემოციური, ზოგიც ადვილად ეგუება ცვლილებებს.

თუმცა არ არსებობს ერთი კონკრეტული „სიკეთის“, „წესრიგის“, „პატიოსნების“ ან „ცუდი ხასიათის“ გენი. ასეთ რთულ თვისებებში მრავალი გენეტიკური და გარემო ფაქტორი მონაწილეობს.

ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია აგრესიულ ან ანტისოციალურ ქცევასთან დაკავშირებითაც. გენეტიკურმა თავისებურებებმა შეიძლება გარკვეული მიდრეკილებების ალბათობაზე იმოქმედოს, მაგრამ ადამიანის მომავალ ქცევას მხოლოდ გენები არ განსაზღვრავს. ოჯახური გარემო, აღზრდა, თანატოლები, სოციალური პირობები და ცხოვრებისეული გამოცდილება მნიშვნელოვან როლს ინარჩუნებს.

4. სწავლის უნარი და აკადემიური მიღწევები

მშობლებს ხშირად ჰგონიათ, რომ კარგი სკოლა, ძლიერი მასწავლებელი და ბავშვის მიმართ მაღალი მოთხოვნები თითქმის მთლიანად განსაზღვრავს მის აკადემიურ წარმატებას.

კვლევები უფრო რთულ სურათს გვიჩვენებს.

2013 წელს ბრიტანელმა მკვლევრებმა 11 ათასზე მეტი 16 წლის იდენტური და არაიდენტური ტყუპის აკადემიური შედეგები შეისწავლეს. კვლევამ აჩვენა, რომ მოსწავლეებს შორის სასკოლო მიღწევების განსხვავებების მნიშვნელოვანი ნაწილი გენეტიკურ განსხვავებებთან იყო დაკავშირებული.

ეს არ ნიშნავს, რომ სწავლას, მასწავლებელს ან სკოლას მნიშვნელობა არ აქვს. უფრო სწორი დასკვნაა, რომ ბავშვები სკოლაში ერთნაირი საწყისი შესაძლებლობებით, ინტერესებითა და მიდრეკილებებით არ მიდიან.

ამიტომ ერთსა და იმავე გარემოში გაზრდილი და ერთსა და იმავე სკოლაში მოსწავლე ორი ბავშვიც კი შეიძლება სრულიად განსხვავებულად სწავლობდეს. ერთს მათემატიკა უადვილდებოდეს, მეორეს — ენები; ერთი სწრაფად ითვისებდეს ახალ მასალას, მეორეს კი მეტი დრო და განმეორება სჭირდებოდეს.

5. ბავშვის გენები შეიძლება იმაზეც მოქმედებდეს, როგორ ზრდიან მას მშობლები

ერთი შეხედვით უცნაურად ჟღერს: როგორ შეიძლება ბავშვის გენებმა მისივე აღზრდაზე იმოქმედოს?

მექანიზმი სინამდვილეში საკმაოდ გასაგებია. ბავშვები ერთმანეთისგან განსხვავდებიან ტემპერამენტით, ემოციურობით, აქტიურობითა და ქცევით. ეს განსხვავებები კი მშობლებისგან განსხვავებულ რეაქციებს იწვევს.

მაგალითად, მშვიდი და ადვილად დასამშვიდებელი ბავშვისა და ძალიან იმპულსური, აქტიური ბავშვის მშობელს ყოველდღიურად სრულიად განსხვავებული გამოწვევები ხვდება. შესაბამისად, შეიძლება განსხვავდებოდეს მშობლის ქცევაც.

ტყუპებზე ჩატარებული კვლევები სწორედ ამ მიმართულებასაც სწავლობს: ბავშვის გენეტიკურად განპირობებული მახასიათებლები ნაწილობრივ ქმნის იმ გარემოს, რომელსაც ის მშობლებისგან იღებს.

ეს, რა თქმა უნდა, არ ნიშნავს, რომ მშობელს საკუთარ ქცევაზე პასუხისმგებლობა აღარ აქვს. პირიქით — გვახსენებს, რატომ არ მუშაობს ყველა ბავშვთან აღზრდის ერთი და იგივე მეთოდი.

გენები მნიშვნელოვანია, მაგრამ აღზრდა მნიშვნელობას არ კარგავს

გენეტიკის როლის აღიარება არ ნიშნავს, რომ ბავშვის განვითარება წინასწარ დაწერილი სცენარია. გენები გავლენას ახდენს გარკვეულ მიდრეკილებებსა და შესაძლებლობებზე, მაგრამ მათი გამოვლენა გარემოსთან ურთიერთქმედებით ხდება.

ამიტომ ორი უკიდურესობა ერთნაირად არასწორია: არც ის, რომ „ყველაფერი აღზრდაზეა დამოკიდებული“ და არც ის, რომ „ყველაფერი გენების ბრალია“.

მშობლის ამოცანა შეიძლება სწორედ ის იყოს, რომ ბავშვს არ მოსთხოვოს ვიღაცის მიერ შექმნილ იდეალურ მოდელთან შესაბამისობა. უფრო მნიშვნელოვანია მისი ინდივიდუალური ძლიერი და სუსტი მხარეების დანახვა, ისეთი გარემოს შექმნა, სადაც შესაძლებლობების განვითარებას შეძლებს, და დახმარება იქ, სადაც ბუნებრივი მიდრეკილება მის ცხოვრებას ართულებს.