4 მიზეზი, რის გამოც ბავშვი შეიძლება შეგნებულად არ ინდომებს კარგად სწავლას: "ზოგჯერ ცუდი მოსწავლის იმიჯი მისთვის თავშესაფარია" - მშობლები
4 მიზეზი, რის გამოც ბავშვი შეიძლება შეგნებულად არ ინდომებს კარგად სწავლას: "ზოგჯერ ცუდი მოსწავლის იმიჯი მისთვის თავშესაფარია"
ბავშვს შეუძლია სასკოლო დავალებების შესრულება, მაგრამ არ იწუხებს თავს, ცუდ ნიშნებს იღებს, ავიწყდება საშინაო დავალებები და სწავლაზე უარს ამბობს. მშობლები კონტროლს ამკაცრებენ, ყოველდღიურად ამოწმებენ მის ნიშნებს, ქირაობენ რეპეტიტორებს, თუმცა მდგომარეობა არ უმჯობესდება. ზოგჯერ პირიქითაც ხდება — რაც უფრო მეტად ცდილობენ უფროსები ბავშვის იძულებას, მით უფრო ძლიერდება მისი წინააღმდეგობა.
რატომ ხდება ასე? ყოველთვის სიზარმაცესთან გვაქვს საქმე თუ შეიძლება, ცუდი აკადემიური მოსწრების უკან სხვა მიზეზებიც იმალებოდეს?
ზოგჯერ მშობლები იმდენად არიან კონცენტრირებული შეფასებების გამოსწორებაზე, რომ ყურადღების მიღმა რჩებათ მთავარი — რა უშლის ბავშვს ხელს სწავლაში. შესაძლოა, მას შეცდომის დაშვების ეშინოდეს, მშობლების გადაჭარბებულ მოთხოვნებს ვერ უმკლავდებოდეს, თანატოლების აღიარების მოპოვებას ცდილობდეს ან უბრალოდ დამოუკიდებლობის დაცვა სურდეს.
ფსიქოლოგიაში არსებობს ცნება „მეორადი სარგებელი“. ეს ნიშნავს, რომ ქცევა, რომელიც ერთი შეხედვით პრობლემებს ქმნის, ადამიანს ზოგჯერ უსიამოვნო განცდების თავიდან აცილებაში ან მისთვის მნიშვნელოვანი მოთხოვნილების დაკმაყოფილებაში ეხმარება.
მაგალითად, ბავშვმა შეიძლება სწავლაზე უარი თქვას არა იმიტომ, რომ ცუდი ნიშნების მიღება სურს, არამედ იმიტომ, რომ ამ გზით წარუმატებლობის შიშს ან მშობლების მუდმივ ზეწოლას გაურბის.
ეს არ ნიშნავს, რომ მოსწავლე განზრახ ცდილობს სწავლის ჩაშლას. ხშირად ასეთი ქცევა გაუცნობიერებლად ყალიბდება და გარკვეული დროის შემდეგ ჩვევად იქცევა.
განვიხილოთ ოთხი მიზეზი, რომელთა გამოც ბავშვმა შეიძლება სწავლაზე უარი თქვას მაშინაც კი, როცა შესაბამისი შესაძლებლობები აქვს.
1. დამოუკიდებლობისთვის ბრძოლა — „მაინც ვერ მაიძულებთ!“
როდესაც სწავლა მშობლებსა და შვილს შორის მუდმივი დაპირისპირების მიზეზად იქცევა, ცუდი ნიშნები ზოგჯერ წინააღმდეგობის გამოხატვის საშუალება ხდება.
მშობლები მოითხოვენ, რომ ბავშვმა იმეცადინოს, ამოწმებენ მის ყოველ ნაბიჯს, უკრძალავენ გართობას, სანამ ყველა დავალებას არ შეასრულებს. ბავშვი კი პასუხად აჭიანურებს მეცადინეობას, უარს ამბობს დავალებების შესრულებაზე ან განზრახ არ ემზადება საკონტროლო სამუშაოსთვის.
ასეთ დროს კონფლიქტი უკვე კონკრეტულ საგანს აღარ ეხება. ის დამოუკიდებლობისთვის ბრძოლაში გადაიზრდება.
ბავშვს სურს იგრძნოს, რომ საკუთარი ცხოვრების გარკვეულ საკითხებზე გადაწყვეტილების მიღება თავადაც შეუძლია. რაც უფრო ძლიერია მშობლების ზეწოლა, მით უფრო მეტად ცდილობს წინააღმდეგობის გაწევას.
ზოგჯერ ცუდი ნიშანი მისთვის ერთგვარი გზავნილია: „საბოლოო გადაწყვეტილებას მაინც მე ვიღებ“.
როგორ უნდა მოიქცნენ მშობლები?
უპირველეს ყოვლისა, მნიშვნელოვანია პასუხისმგებლობის სწორად განაწილება.
მშობელმა უნდა განსაზღვროს გონივრული წესები — როდის არის მეცადინეობის დრო, რა პირობებში უნდა შესრულდეს დავალებები და როგორ უნდა გამოიყენოს ბავშვმა გაჯეტები.
ამავდროულად, მოსწავლეს უნდა ჰქონდეს შესაძლებლობა, თავად დაგეგმოს სამუშაო და თანდათან ისწავლოს საკუთარ შედეგებზე პასუხისმგებლობის აღება.
მაგალითად, ნაცვლად ფრაზისა: „სანამ ყველა დავალებას არ შეასრულებ, სახლიდან ვერ გახვალ“, შეგიძლიათ უთხრათ:
„მოდი, ერთად გადავწყვიტოთ, როდის იმეცადინებ“.
ასეთი მიდგომა მოთხოვნების გაუქმებას არ ნიშნავს. ის ბავშვს საშუალებას აძლევს, სასწავლო პროცესში საკუთარი როლი იგრძნოს.
2. წარუმატებლობის შიში — „არც კი მიცდია“
წარმოიდგინეთ ორი სიტუაცია.
პირველ შემთხვევაში ბავშვი გაკვეთილისთვის გულმოდგინედ ემზადებოდა, ბევრი იშრომა, მაგრამ დაბალი შეფასება მიიღო.
მეორე შემთხვევაში თითქმის არ უმეცადინია და ზუსტად იგივე შეფასება მიიღო.
რომელ შემთხვევაში გაუადვილდება საკუთარი თავის გამართლება?
მეორე შემთხვევაში მას შეუძლია თქვას: „არ მოვმზადებულვარ, თორემ უკეთეს ნიშანს მივიღებდი“.
ზოგიერთი ბავშვისთვის მეცადინეობაზე უარის თქმა საკუთარი შესაძლებლობების შესახებ უსიამოვნო დასკვნისგან თავდაცვის საშუალებაა.
თუ ძალიან ეცდება და მაინც ვერ მიაღწევს სასურველ შედეგს, შეიძლება იფიქროს, რომ საკმარისად ნიჭიერი ან ჭკვიანი არ არის. ხოლო თუ საერთოდ არ ეცდება, წარუმატებლობას მოუმზადებლობას დააბრალებს.
ეს განსაკუთრებით ხშირად შეიძლება ხდებოდეს იმ ბავშვებთან, რომლებსაც მუდმივად ადარებენ თანაკლასელებს, და-ძმას ან მხოლოდ უმაღლესი შეფასებების მიღებას სთხოვენ.
როგორ ამოვიცნოთ ეს პრობლემა?
ყურადღება მიაქციეთ, როგორ რეაგირებს ბავშვი შეცდომებზე.
შესაძლოა, ხშირად ამბობდეს, რომ ნიშნები არ აინტერესებს, მაგრამ სინამდვილეში დაბალი შეფასების გამო ძალიან განიცდიდეს.
შესაძლოა, გაურბოდეს რთულ დავალებებს ან პირველივე შეცდომის შემდეგ წყვეტდეს მუშაობას.
ასეთ შემთხვევაში პრობლემა შეიძლება არა სწავლის სურვილის არქონა, არამედ წარუმატებლობის შიში იყოს.
როგორ უნდა მოიქცნენ მშობლები?
შეეცადეთ, შეცდომა ბავშვისთვის კატასტროფად არ იქცეს.
ნუ მოაწყობთ ოჯახურ კონფლიქტს ყოველი ცუდი ნიშნის გამო და ნუ შეადარებთ შვილს სხვა ბავშვებს.
ფრაზის ნაცვლად — „ეს როგორ ვერ გაიგე?“ — ჰკითხეთ:
„რა გაგიჭირდა ყველაზე მეტად? რომელი ნაწილი გავარჩიოთ კიდევ ერთხელ?“
ბავშვმა უნდა გაიგოს, რომ შეცდომა მისი უუნარობის მტკიცებულება არ არის. ის უბრალოდ აჩვენებს, რაზე სჭირდება დამატებით მუშაობა.
3. გადაჭარბებული მოლოდინები — „მირჩევნია საშუალო მოსწავლე ვიყო, ვიდრე ყველას იმედი გავუცრუო“
ზოგჯერ ბავშვი სწავლას სწორედ იმიტომ ანებებს თავს, რომ მისგან წლების განმავლობაში ზედმეტად ბევრს მოითხოვდნენ.
წარჩინებულ მოსწავლეს მუდმივად ახსენებენ, რომ უმაღლესი ნიშნების მიღება მისი ვალდებულებაა. ოდნავ დაბალი შეფასებაც კი მშობლების უკმაყოფილებას იწვევს, ხოლო აკადემიური შედეგების გაუარესება ოჯახში დიდ პრობლემად აღიქმება.
თანდათან სწავლა დაუსრულებელ შეჯიბრებას ემსგავსება.
ბავშვი იღლება იმის მტკიცებით, რომ ჭკვიანი, ნიჭიერი და წარმატებულია. შესაძლოა, გარკვეული დროის შემდეგ საერთოდ დაკარგოს მაღალი შედეგების მიღწევის სურვილი.
ზოგჯერ ეს ზეწოლის შემცირების გაუცნობიერებელი გზაა: თუ მისგან კარგ ნიშნებს აღარ ელიან, მუდმივი მოლოდინების გამართლებაც აღარ მოუწევს.
როგორ უნდა მოიქცნენ მშობლები?
გადახედეთ საკუთარ მოთხოვნებს და გულწრფელად დაფიქრდით, რამდენად რეალისტურია ისინი.
ყველა ბავშვს არ შეუძლია და არც მოეთხოვება ყველა საგანში ერთნაირად მაღალი შედეგების მიღწევა.
უმჯობესია, ზოგადი მოთხოვნის — „ყველა საგანში საუკეთესო უნდა იყო“ — ნაცვლად კონკრეტული მიზნები დაისახოთ.
მაგალითად, ბავშვმა კარგად გაიგოს ერთი რთული თემა, დამოუკიდებლად შეძლოს გარკვეული ტიპის ამოცანების ამოხსნა ან ისწავლოს საკუთარი ნამუშევრის შემოწმება.
სწავლის უნარი მხოლოდ ინფორმაციის დამახსოვრებას არ გულისხმობს. ის მოიცავს მიზნის დასახვას, საკუთარი შესაძლებლობების შეფასებას, შეცდომების აღმოჩენასა და მომდევნო ნაბიჯების დაგეგმვას.
როდესაც ბავშვი მუდმივად მშობლების იმედგაცრუების შიშით ცხოვრობს, საკუთარი პროგრესის გააზრება გაცილებით უჭირს.
4. მეგობრების აღიარების სურვილი და მშობლების ყურადღების მოპოვება
ზოგიერთ სასკოლო გარემოში კარგი სწავლა დაცინვის მიზეზი ხდება.
შესაძლოა, თანატოლების გარკვეულ ჯგუფში პოპულარული იყოს მოსწავლე, რომელიც გაკვეთილებს არასერიოზულად ეკიდება, მასწავლებლებს ეწინააღმდეგება და ნიშნებზე არ ზრუნავს.
ასეთ გარემოში მოხვედრილმა ბავშვმა შეიძლება დამალოს საკუთარი მონდომება, განზრახ არ შეასრულოს დავალებები ან ისე მოიქცეს, თითქოს სწავლა საერთოდ არ აინტერესებს.
მოზარდობის პერიოდში თანატოლების აღიარებას განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს. თუმცა ეს არ ნიშნავს, რომ ყველა ბავშვი, რომელიც ცუდად სწავლობს, მეგობრების გავლენით იქცევა ასე.
მნიშვნელოვანია იმის გარკვევა, რა ხდება კონკრეტულად მის გარემოცვაში.
არსებობს კიდევ ერთი შესაძლო მიზეზი — მშობლების ყურადღება.
ზოგჯერ ბავშვი უფროსების განსაკუთრებულ ყურადღებას მხოლოდ მაშინ იღებს, როდესაც პრობლემები ჩნდება.
სანამ ყველაფერი კარგად მიდის, მშობლები ყოველდღიური საქმეებით არიან დაკავებული. მაგრამ როგორც კი ბავშვი ცუდ ნიშანს მიიღებს, იწყება ხანგრძლივი საუბრები, მასწავლებელთან დაკავშირება და პრობლემის ერთობლივი განხილვა.
რა თქმა უნდა, საყვედურები და უკმაყოფილება თბილ ურთიერთობას ვერ ჩაანაცვლებს. თუმცა ზოგჯერ ბავშვი ეჩვევა, რომ უფროსების ყურადღებას სწორედ პრობლემური ქცევის შემდეგ იღებს.
როგორ უნდა მოიქცნენ მშობლები?
შეეცადეთ, შვილთან ურთიერთობა მხოლოდ სწავლასა და ნიშნებზე არ იყოს დამოკიდებული.
დაინტერესდით მისი გატაცებებით, ესაუბრეთ მეგობრებზე, დღის განმავლობაში მომხდარ ამბებზე და ერთად გაატარეთ დრო ისე, რომ საუბარი აუცილებლად საშინაო დავალებების შემოწმებით არ დასრულდეს.
თუ ბავშვს სწავლა მოსწონს, ნუ დასცინებთ მის მონდომებას და ნუ შეადარებთ სხვებს.
დაეხმარეთ ისეთი საქმიანობისა და გარემოს პოვნაში, სადაც საკუთარი ინტერესებისა და მიღწევების გამო იგრძნობს აღიარებას.
რა უნდა გააკეთონ მშობლებმა, თუ ბავშვი თითქოს განზრახ არ სწავლობს
პირველ რიგში, შეწყვიტეთ ნიშნების გამო მუდმივი დაპირისპირება.
ეს არ ნიშნავს, რომ ბავშვის სწავლით აღარ უნდა დაინტერესდეთ ან ყველა მოთხოვნა გააუქმოთ. თუმცა მუქარა, დამცირება და ყოველი წარუმატებლობის გამო დასჯა პრობლემის ნამდვილ მიზეზს ვერ გამოავლენს.
ესაუბრეთ ბავშვს ბრალდებების გარეშე.
შეგიძლიათ უთხრათ:
„ვამჩნევ, რომ ბოლო დროს სწავლა გაგიჭირდა. არ მინდა გეჩხუბო, უბრალოდ მსურს გავიგო, რა ხდება. მოსაწყენია შენთვის, რთულია, შეცდომის გეშინია თუ ძალიან დაიღალე?“
მნიშვნელოვანია, ბავშვს საკუთარი განცდების აღწერის საშუალება მისცეთ და მის ნაცვლად პასუხები არ გამოიცნოთ.
გაარკვიეთ კონკრეტული სირთულე.
შესაძლოა, ბავშვმა რამდენიმე თემა გამოტოვა და ახლა ახალ მასალას ვეღარ იგებს.
შესაძლოა, უჭირს ყურადღების კონცენტრაცია, დროის დაგეგმვა ან დავალების დაწყება.
ზოგჯერ სწავლის გაუარესებას იწვევს შფოთვა, თანაკლასელებთან კონფლიქტი ან ძილის ქრონიკული ნაკლებობა.
თუ პრობლემის მიზეზს დამოუკიდებლად ვერ ადგენთ, ესაუბრეთ მასწავლებელს და საჭიროების შემთხვევაში მიმართეთ შესაბამის სპეციალისტს.
დაეხმარეთ ბავშვს, კვლავ იგრძნოს წარმატება.
ნუ მოსთხოვთ ერთდროულად ყველა ნიშნის გამოსწორებას.
დაიწყეთ ერთი კონკრეტული თემით ან შედარებით მარტივი დავალებით, რომლის შესრულებასაც თქვენი დახმარებით შეძლებს.
როდესაც ბავშვი ხედავს, რომ მის ძალისხმევას შედეგი მოჰყვება, ხელახლა ცდის სურვილიც უძლიერდება.
არ დაუკავშიროთ სიყვარული და პატივისცემა აკადემიურ შედეგებს.
ბავშვმა უნდა იცოდეს, რომ ცუდი ნიშნის მიღების შემთხვევაში მშობლების სიყვარულსა და მხარდაჭერას არ დაკარგავს.
ამავდროულად, შესაძლებელია მშვიდად განიხილოთ შეუსრულებელი ვალდებულებების შედეგები და ასწავლოთ, როგორ გამოასწოროს შეცდომები.
სწავლის უნარი თანდათან ყალიბდება
როდესაც ბავშვი სისტემატურად უარს ამბობს მეცადინეობაზე, მხოლოდ იმის ახსნა, თუ რამდენად მნიშვნელოვანია განათლება, საკმარისი არ არის.
სწავლა ცალკეული უნარების ერთობლიობაა. მოსწავლემ უნდა შეძლოს ინსტრუქციის გაგება, მთავარი ინფორმაციის გამოყოფა, სამუშაოს დაგეგმვა, ყურადღების შენარჩუნება, პასუხების შემოწმება, შეცდომების აღმოჩენა და საჭიროების შემთხვევაში დახმარების თხოვნა.
თუ ბავშვს დროის ორგანიზება არ შეუძლია ან სასწავლო მასალა არ ესმის, მოწოდება — „უფრო მოინდომე“ — დიდ ცვლილებას ვერ გამოიწვევს.
მას სჭირდება გასაგები ინსტრუქციები, შესაძლებლობების შესაბამისი დავალებები და უფროსების მხარდაჭერა, რომელიც თანდათან დამოუკიდებლობის განვითარებაში დაეხმარება.
მნიშვნელოვანია გვახსოვდეს, რომ სწავლის მიმართ ინტერესის დაკარგვას ყოველთვის ფსიქოლოგიური მიზეზი არ აქვს. ზოგჯერ ბავშვი მართლაც გადაღლილია, კონკრეტული საგანი უჭირს ან წინა წლებში აუცილებელი ცოდნა ვერ შეიძინა.
ამიტომ, როდესაც მოსწავლე სწავლაზე უარს ამბობს, პირველი ნაბიჯი მისი სიზარმაცეში დადანაშაულება კი არა, პრობლემის რეალური მიზეზის გარკვევა უნდა იყოს.
