ყველა ბავშვს ბუნებრივად აქვს ახალი ცოდნის მიღების სურვილი. მას აინტერესებს სამყაროს შესწავლა, უყვარს ექსპერიმენტების ჩატარება, კითხვების დასმა და პასუხების ძიება. ამიტომ, თუ ბავშვი დროთა განმავლობაში სწავლის მიმართ ინტერესს კარგავს, მშობელმა მხოლოდ ის კი არ უნდა გაარკვიოს, რატომ არ უნდა შვილს სწავლა, არამედ ისიც, რა დაემართა მის ბუნებრივ ცნობისმოყვარეობასა და მოტივაციას.

ხშირად მშობლები საუკეთესო განზრახვით მოქმედებენ: სურთ ბავშვის წახალისება, დახმარება და წარმატებისკენ უბიძგებენ. თუმცა აღზრდის ზოგიერთი გავრცელებული მეთოდი საპირისპირო შედეგს იძლევა. ბავშვი თანდათან წყვეტს სწავლას ინტერესის გამო და განათლებას აღიქვამს, როგორც ზეწოლის, მუდმივი შეფასებისა და საკუთარი შესაძლებლობების დამტკიცების აუცილებლობის წყაროს.

განვიხილოთ შვიდი გავრცელებული შეცდომა, რომლებიც ბავშვის სწავლის მოტივაციაზე უარყოფითად მოქმედებს.

1. სწავლას მშობლების სიყვარულისა და მოწონების დამსახურების საშუალებად აქცევენ

„ათიანს თუ მიიღებ, ყოჩაღი იქნები“, „სემესტრს კარგად თუ დაამთავრებ, საჩუქარს გიყიდი“, „რატომ მიიღე რვიანი და არა ათიანი?“

ერთი შეხედვით, წახალისების ასეთი სისტემა ეფექტურია: ბავშვს აქვს კონკრეტული სტიმული, რომ უკეთ ისწავლოს. თუმცა დროთა განმავლობაში მოტივაცია იცვლება. აზრს — „მაინტერესებს და მინდა გავიგო“ — ანაცვლებს სხვა დამოკიდებულება: „კარგი ნიშანი უნდა მივიღო, რომ მშობლები ჩემით კმაყოფილები იყვნენ“.

ბავშვი საკუთარ მიღწევებს მშობლების დამოკიდებულებას უკავშირებს: თუ კარგი შედეგი აქვს, თავადაც კარგია, ხოლო თუ ცუდი ნიშანი მიიღო, ესე იგი, მშობლებს იმედი გაუცრუა.

ასე ყალიბდება მუდმივად მოწონებისა და აღიარების დამსახურების მოთხოვნილება. მომავალში ეს დამოკიდებულება შეიძლება გამოვლინდეს არა მხოლოდ სწავლაში, არამედ სამსახურში, ურთიერთობებსა და ცხოვრების სხვა სფეროებშიც.

2. პირველ რიგში შეცდომებს ამჩნევენ

ბავშვმა ექვსი ამოცანიდან ხუთი სწორად ამოხსნა, მაგრამ მშობელი მხოლოდ მეექვსეზე ამახვილებს ყურადღებას — იმაზე, რომელშიც შეცდომა დაუშვა.

თუ ასეთი დამოკიდებულება სისტემატურ ხასიათს იღებს, სწავლა ბავშვისთვის ახალი ცოდნის აღმოჩენასთან კი აღარ ასოცირდება, არამედ მუდმივ შემოწმებასთან, რამდენად აკმაყოფილებს სხვების მოთხოვნებს.

ბავშვი იღებს გზავნილს: „მნიშვნელოვანი ის კი არ არის, რა გამომივიდა, არამედ ის, რაში ვერ ვიყავი საკმარისად კარგი“.

ადამიანი ბუნებრივად ცდილობს უსიამოვნო განცდების თავიდან აცილებას. ამიტომ საქმიანობა, რომელსაც მუდმივად ახლავს კრიტიკა და წარუმატებლობის განცდა, დროთა განმავლობაში წინააღმდეგობასა და უარყოფით დამოკიდებულებას იწვევს.

გაცილებით სასარგებლოა, მშობელმა ყურადღება გაამახვილოს არა მხოლოდ შეცდომებზე, არამედ პროგრესზეც.

მაგალითად:

„ეს რთული იყო, მაგრამ შენ შეძელი“.

„ნახე, ერთი თვის წინ ამის გაკეთება არ იცოდი, ახლა კი უკვე გამოგდის“.

ასე ბავშვი სწავლობს საკუთარი მიღწევების შემჩნევას და არა მხოლოდ ნაკლოვანებებზე კონცენტრირებას.

3. ბავშვს მუდმივად სხვებს ადარებენ

„მარიამი უკვე უფრო სწრაფად კითხულობს“, „გიორგიმ ათიანი მიიღო“, „შენი ძმა ამ ასაკში გაცილებით მეტი რამ იცოდა“.

მშობლებს შეიძლება ეგონოთ, რომ ასეთი შედარება ჯანსაღ კონკურენციას შექმნის და ბავშვს უკეთ სწავლისკენ უბიძგებს. სინამდვილეში კი ეს ხშირად სირცხვილისა და საკუთარი არასრულფასოვნების განცდას აჩენს.

განვითარების სურვილის ნაცვლად ჩნდება მოთხოვნილება, დაამტკიცოს: „მეც რაღაცას წარმოვადგენ“.

განსაკუთრებით მტკივნეულია და-ძმებთან ან თანაკლასელებთან შედარება, რომლებთანაც ბავშვს მუდმივად უწევს კონკურენცია.

გაცილებით შედეგიანია, ბავშვი საკუთარ თავს შევადაროთ — იმას, როგორი იყო ადრე და როგორი გახდა ახლა.

მაგალითად: „ადრე ასეთი ამოცანების ამოხსნა გიჭირდა, ახლა კი დამოუკიდებლად ართმევ თავს“.

4. ბავშვს სწავლაზე პასუხისმგებლობას ართმევენ

ზოგჯერ მშობლების ზრუნვა სასკოლო შედეგებზე ტოტალურ კონტროლში გადაიზრდება.

მშობელი თავად წყვეტს, როდის უნდა იმეცადინოს ბავშვმა, რომელი დავალებით დაიწყოს, რამდენი გვერდი წაიკითხოს და როდის შეისვენოს. შემდეგ ამოწმებს შესრულებულ სამუშაოს, უსწორებს შეცდომებს და აიძულებს, ყველაფერი თავიდან გააკეთოს.

შედეგად, ფორმალურად ბავშვი სწავლობს, მაგრამ სასწავლო პროცესს რეალურად უფროსი მართავს.

ასეთმა მიდგომამ შეიძლება ბავშვს გაუჩინოს განცდა: „მე თვითონ არ შემიძლია გადავწყვიტო, რა და როგორ გავაკეთო“.

ეს ამცირებს დამოუკიდებლობას და ხელს უშლის ბავშვს, დაინახოს კავშირი საკუთარ მოქმედებებსა და მიღებულ შედეგს შორის.

ამიტომ მუდმივი მითითებების ნაცვლად უმჯობესია, მშობელმა კითხვები დაუსვას:

„რით გინდა დაიწყო?“

„როგორ აპირებ ამ ამოცანის ამოხსნას?“

„როდის გირჩევნია გაკვეთილების მომზადება?“

მშობლის ამოცანაა, ბავშვის გვერდით იყოს და საჭიროების შემთხვევაში დაეხმაროს, მაგრამ გადაწყვეტილებების მიღების შესაძლებლობა არ წაართვას.

5. უფროსები დახმარებას ზედმეტად სწრაფად სთავაზობენ

ბავშვს რაღაც გაუჭირდა — მშობელი მაშინვე უხსნის. ამოცანას ვერ ხსნის — უფროსი მზა ამოხსნას აჩვენებს. ნახატი არ გამოსდის — მშობელი მის ნაცვლად ასრულებს სამუშაოს ნაწილს.

ერთი შეხედვით, ეს დახმარებაა. მაგრამ თუ ასეთი ქცევა ჩვევად იქცევა, ბავშვი ვერ იღებს მნიშვნელოვან გამოცდილებას: „მე თვითონ შემიძლია სირთულის გადალახვა“.

სწორედ საკუთარი შესაძლებლობების რწმენა და სირთულეებთან გამკლავების გამოცდილება აძლიერებს სურვილს, ბავშვმა კიდევ სცადოს.

თუ უფროსი მუდმივად თავად აგვარებს ყველა პრობლემას, ბავშვს შეიძლება საპირისპირო რწმენა ჩამოუყალიბდეს: „დედის გარეშე ვერაფერს გავაკეთებ“, „მამის დახმარების გარეშე არაფერი გამომივა“.

ამიტომ ყოველთვის არ არის საჭირო პასუხის დაუყოვნებლივ მიცემა.

ზოგჯერ გაცილებით სასარგებლოა, ბავშვს ფიქრის დრო მივცეთ და ვკითხოთ:

„შენ როგორ ფიქრობ?“

„რა სცადე უკვე?“

„კიდევ რა შეიძლება გააკეთო?“

6. ბავშვს სწავლით აშინებენ

„თუ არ ისწავლი, ქუჩის დაგვა მოგიწევს“, „ასეთი ნიშნებით ცხოვრებაში ვერაფერს მიაღწევ“, „უნივერსიტეტში თუ ვერ ჩააბარებ, მერე ინანებ“.

შიშმა მართლაც შეიძლება აიძულოს ბავშვი, გადაშალოს სახელმძღვანელო და საშინაო დავალება შეასრულოს. მაგრამ მოთხოვნების შესრულება და შინაგანი მოტივაცია ერთი და იგივე არ არის.

თუ განათლება მუდმივად უკავშირდება დასჯის ან წარუმატებლობის საფრთხეს, ბავშვი თანდათან სწავლას აღიქვამს, როგორც საქმიანობას, რომელიც უსიამოვნო შედეგების თავიდან ასაცილებლად უნდა შეასრულოს.

შედეგად, შეიძლება ისწავლოს საკუთარი თავის იძულება, მაგრამ ეს არ ნიშნავს, რომ ახალი ცოდნის მიღების სურვილიც გაუჩნდება.

მნიშვნელოვანია, ერთმანეთისგან გავმიჯნოთ დისციპლინა და დაშინება.

ბავშვს სჭირდება წესები და საზღვრები, მაგრამ ისინი მხოლოდ შიშზე არ უნდა იყოს დაფუძნებული.

7. სწავლას მხოლოდ ვალდებულებად წარმოაჩენენ

„შენ უნდა ისწავლო“ — ეს ფრაზა ბევრი მშობლისთვის ნაცნობია.

უფროსებისთვის განათლების მნიშვნელობა აშკარაა, მაგრამ რვა ან თუნდაც თორმეტი წლის ბავშვისთვის დღევანდელ გაკვეთილსა და მომავალ შესაძლებლობებს შორის კავშირი შეიძლება სრულიად გაუგებარი იყოს.

ამიტომ მხოლოდ იმის თქმა, რომ „სწავლა აუცილებელია“, ხშირად საკმარისი არ არის.

მნიშვნელოვანია, ბავშვს დავანახოთ, რაში გამოადგება მიღებული ცოდნა.

მაგალითად, ინგლისური ენა მხოლოდ დღიურში მიღებული ნიშანი არ არის — ის სხვადასხვა ქვეყანაში მცხოვრებ ადამიანებთან ურთიერთობის შესაძლებლობას იძლევა.

მათემატიკა მხოლოდ მაგალითების ამოხსნა კი არა, ფულის დათვლის, პროცენტების გამოთვლის, ბიუჯეტის დაგეგმვისა და სხვადასხვა პროექტის განხორციელების უნარიცაა.

ისტორია გვეხმარება გავიგოთ, როგორ ჩამოყალიბდა სამყარო, რომელშიც ვცხოვრობთ.

როდესაც ბავშვი ხედავს კავშირს ცოდნასა და საკუთარ შესაძლებლობებს შორის, სწავლა მისთვის უაზრო ვალდებულება აღარ არის.

რა ეხმარება ბავშვს სწავლის სურვილის შენარჩუნებაში?

ნაცვლად იმისა, რომ მშობელმა იკითხოს — „როგორ ვაიძულო ბავშვი, ისწავლოს?“ — უმჯობესია დაფიქრდეს: „რა უშლის ხელს ჩემს შვილს, რომ თავად მოუნდეს სწავლა?“

ცოდნისადმი მდგრადი ინტერესი უფრო ადვილად ნარჩუნდება მაშინ, როდესაც ბავშვს აქვს რამდენიმე მნიშვნელოვანი საყრდენი:

• საკუთარი შესაძლებლობების რწმენა;

• შეცდომის დაშვების უფლება;

• გადაწყვეტილებების დამოუკიდებლად მიღების შესაძლებლობა;

• იმის გააზრება, რატომ სწავლობს ამა თუ იმ საკითხს.

მშობლებისთვის აუცილებელი არ არის სასწავლო პროცესის მუდმივი კონტროლი ან იდეალური შედეგების მოთხოვნა.

გაცილებით მნიშვნელოვანია ბავშვის ცნობისმოყვარეობის მხარდაჭერა, მისი პროგრესის შემჩნევა, დახმარება მაშინ, როდესაც ეს ნამდვილად სჭირდება, და ამავდროულად, დამოუკიდებლობის უფლების შენარჩუნება.

თუ ბავშვი გრძნობს — „ეს მაინტერესებს“, „მე შემიძლია“, „გამომივა“, „ვიცი, რისთვის მჭირდება“ — სწავლა მშობლების მოწონების მოსაპოვებელ ბრძოლად აღარ აღიქმება.

ასეთ გარემოში ახალი ცოდნის მიღების ბუნებრივ სურვილს შენარჩუნებისა და განვითარების მეტი შესაძლებლობა აქვს — არა იმიტომ, რომ ბავშვი აიძულეს, არამედ იმიტომ, რომ სწავლა მისთვის მართლაც საინტერესო გახდა.